ՄՈՄԻԿ

Հայը հյուրընկալ է, հայը խելացի է, հայը․․․ հային բնութագրող շատ բառեր կան։ Բայց երևի ամենաբնորոշը՝ Հայը շինարար է․․․ Մոմիկն աշխարհին հայտնի է որպես ճարտարապետ՝ շնորհիվ իր կերտած փառահեղ կոթողների։ Բայց մինչ ճարտարապետ դառնալը նա նկարիչ էր, ծաղկող, քանդակագործ․․․ Միայն 14-րդ դարասկզբին Մոմիկը հռչակվեց որպես ճարտարապետ և Վարդպետ։ Մոմիկի ծննդավայրի մասին կարծիքները հակասական են։ Ոմանք պնդում […]

Կարդալ ավելին »

ՄԻՀՐԴԱՏ  ԵՎՊԱՏՈՐ

Կան օտարազգի գործիչներ, որոնք խոր հետք են թողել ոչ միայն իրենց երկրների, այլև Հայաստանի պատմության վրա։ Նրանցից է հին աշխարհի ականավոր զորավար, Պոնտոսի արքա Միհրդատ Զ Եվպատորը՝ Տիգրան Մեծ հայոց արքայից արքայի դաշնակիցն ու աները․․․ Պոնտոսի թագավորությունն ընդգրկում էր Սև ծովի հարավային և հյուսիսային ափերը՝ Ղրիմով հանդերձ։ Պետության մայրաքաղաքը Սինոպ քաղաքն էր, որտեղ էլ ծնվել […]

Կարդալ ավելին »

ՄԵԼԻՔՍԵԴԵԿ  ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

Հայաստանյան իրականության մեջ ցավոք, քիչ չեն եղել գործիչները, որոնք իրենց բարոյական նկարագրով արատավորել են հայության և Հայաստանի անունը։ Բարոյազուրկ ու ապականված այդ գործիչներից է ամենայն հայոց Մելիքսեդեկ Գառնեցի կաթողիկոսը։ 1590-1629 թվականներին, ամենայն հայոց կաթողիկոսն էր Դավիթ Դ Վաղարշապատցին։ Նա էլ իր նախորդների պես ընչաքաղց էր և ամեն կերպ ձգտում էր կողոպուտի ու կեղեքումի միջոցով հարստություն […]

Կարդալ ավելին »

ՄԱՐԻԱՄ  ԿՅՈՒՐԻԿՅԱՆ

Լոռվա Կյուրիկյան թագավորությունը ձևավորվել է 10-րդ դարի վաթսունական թավականներին, հայոց Աշոտ Գ Բագրատունի արքայի վարչական բարեփոխումների արդյունքում, երբ նրա որդին՝ Գուրգեն-Կյուրիկե Ա, դարձավ Տաշրա երկրի թագավոր։ Նրան հաջորդած Դավիթ Ա Անհողինի օրոք (990-1048) թագավորությունը հասավ հզորության գագաթնակետին՝ իր մեջ ներառելով ոչ միայն Լոռին, այլև Շիրակի արևելյան հատվածը, Աղվանքը՝ Քուռ գետի միջին հոսանքով, ողջ Կախեթը և […]

Կարդալ ավելին »

ՂԱԶԱՐ ՋԱՀԿԵՑԻ

  Պատանի տարիքում Ղազար Ջահկեցին սովորել է Շատիկի Անապատի դպրոցում։ Այնտեղից էլ առաջին անգամ, վանահայր Ստեփանոս Կաֆայեցու հրամանով մեկնել է Ամասիա՝ քարոզչության։ Լինելով բնատուր լավ հռետոր՝ տակավին երիտասարդ, անուն է հանել։ Ձահկեցին Ամասիայում անցկացրեց մեկ տարի և Աստվածատուր Ա Հմադանցի կաթողիկոսը նրան հրավիրեց Էջմիածին և եպիսկոպոս ձեռնադրեց։  Ապա կաթողիկոսը Ջահկեցուն ուղարկել է նվիրակության՝ եկեղեցու համար […]

Կարդալ ավելին »

ՀՈՒՍԻԿ ՊԱՐԹԵՎ

347 թվականին Հայոց Տիրան Արշակունի արքայի հրամանով, Ծոփքի Բնաբեղ բերդում բրածեծ արվելով սպանվեց Ամենայն հայոց Հուսիկ Ա կաթողիկոսը։ Ո՞րն էր այդ դաժան հաշվեհարդարի պատճառը․․․ Ապագա կաթողիկոսը ծնվել է 295 թվականին, Հռոմեական կայսրության Կեսարիա քաղաքում։ Նա հայոց առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Պարթևի թոռն էր՝ Վրթանես կաթողիկոսի կրտսեր որդին։ Նախնական կրթությունը նույնպես ստացել է Կեսարիայում։ Երբ Գրիգոր Պարթևի […]

Կարդալ ավելին »

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԻՄԱՍՏԱՍԵՐ  ՍԱՐԿԱՎԱԳ

Հովհաննես Իմաստասեր Սարկավագի փառքը հայրենիքի սահմաններից անդին էր։ Ըստ Վարդան Արևելցու՝ Հովհաննես Սարկավագը Արցախի Փառիսոս գավառից էր, Շամքոր գետի ափին գտնվող Փիփ գյուղից։ Որոշ ուսումնասիրողներ նշում են Փառիսոսի Մանճար գյուղի անունը։ Ծնողները նորածին մանկանը Սարգիս են անվանակոչել։ Հետագայում, քահանա ձեռնադրվելիս նա ընդունեց Հովհաննես անունը։ Ապագա գիտնականի ծննդյան հստակ թվականն անհայտ է։ Ծնվել է 1044-1054 թվականների […]

Կարդալ ավելին »

ՀԵԹՈՒՄ Բ

Հայաստանի պատմության մեջ շատ են քաջակորով արքաներն ու տիրակալները, որոնք ամեն բան արել են հանուն հայրենյաց փառքի։ Ցավոք, քիչ չեն նաև գահակալները, որոնք իրենց անկարող տկարությամբ ու անհագուրդ կրոնամոլությամբ կործանման են հասցրել հայրենիքը։ Հեթում Բ արքան որդին էր Լևոն Գ Հեթումյանի (1269-1289) և Կեռան թագուհու։ Նա ծնվել է 1265 թվականի մայիսի 4-ին, Կիլիկիայի հայոց թագավորության […]

Կարդալ ավելին »

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ Ը-Թ ԴԱՐԵՐՈՒՄ, ՀԱՅԵՐԻ ՊԱՅՔԱՐԸ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԽԱԼԻՖԱՅՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ

Է դարում արաբները գրավեցին Հայաստանը։ Ձևավորվեց Արմինիա փոխարքայությունը, որի մեջ մտան Մեծ Հայքը, Վիրքն ու Աղվանքը։ Արմինիան կառավարվում էր արաբ խալիֆայի նշանակած ոստիկանի միջոցով։ Սակայն փոխարքայությունը ներքին ինքնավարություն ուներ և Արմինիայի իրական ղեկավարը Հայոց Իշխանն էր։ Ը  դարի վերջում հայոց իշխանն էր Աշոտ Մսակեր Բագրատունին։ Զորեղ ու հայրենատեր այս իշխանն արաբների հետ վարելով զգուշավոր քաղաքականություն՝ […]

Կարդալ ավելին »

ՎՌԱՄՇԱՊՈՒՀ ԱՐՇԱԿՈՒՆԻ

Միշտ չէ, որ հերոսները փառքին հետամուտ են եղել սրով կամ մարտադաշտում կիրառած քաջությամբ։ Երբեմն, խոհեմ ու խելամիտ որոշումներով հնարավոր է շատ ավելիին հասնել, քան մարտադաշտում։ Դրա օրինակն է նաև Մեծ Հայքի թագավոր Վռամշապուհ Արշակունին (388-414)։ 387 թվականին, Մեծ Հայքի թագավորությունը բաժանվեց Հռոմի և Պարսկաստանի միջև։ Արևմտյան՝ հռոմեական մասում շուտով վերացավ հայոց թագավորությունը, սակայն այն պահպանվեց […]

Կարդալ ավելին »

ԿԱՐՍԻ ԱՆԿՈՒՄԸ

Կան պատմական իրադարձություններ, որոնք ոչ միայն կոնկրետ, բուն սխալների արդյունք են, այլև՝ էթնոհոգեբանության և արժեհամակարգի։ Կան պատմական սայթաքումներ, որոնք երբևէ ոչ մի սերնդի կողմից չեն ներվի։ Հայոց եղեռնից դասեր չառանք, դասեր չքաղեցինք։ Եվ հինգ տարի անց գործեցինք ևս մեկ աններելի սխալ։ Տանուլ տվեցինք ոչ միայն պատերազմը, այլև՝ պետությունը։ Կարսը Հայաստանի Հանրապետության բանալին էր։ Ինչպես սովորաբար […]

Կարդալ ավելին »

ԿԱՐԻՆ

Կարին քաղաքը պատմական Հայքի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական ու մշակութային կյանքում հսկայական դերակատարություն է ունեցել։ Կարինը տեղակայված է Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Կարնո գավառում։ Քաղաքի աջ կողմով հոսում է Եփրատ գետը։ Կարինը գտնվում է Այծպտունք և Դավաբոյն լեռների մեջտեղում։ Այդ լեռների արանքում ձգվում է ընդարձակ Կարնո դաշտը։ Կարնո սարահարթի հարևանությամբ նշանավոր լեռնագագաթներ են նաև Գոհանամը, […]

Կարդալ ավելին »

ԼԵՎՈՆ  Գ ՀԵԹՈՒՄՅԱՆ

Կիլիկիայի հայոց թագավորության գահակալ Լևոն Գ Հեթումյանը ծնվել է 1236 թվականի հունվարի 24-ին, Սիս մայրաքաղաքում։ Նա որդին էր Հեթումյան հարստության հիմնադիր Հեթում Ա (1226-1270) և Զապել թագուհու, ով դուստրն էր և գահի ժառանգորդը զորեղ արքայի՝ Լևոն Բ (1187-1219)։ Հեթում Ա և Զապել թագուհին իրենց անդրանիկ զավակին անվանակոչեցին պապի անունով․․․ Ծանր ժամանակներ էին Կիլիկիայի հայոց թագավորության […]

Կարդալ ավելին »

ԵՐՎԱՆԴ Դ ՎԵՐՋԻՆ

Երվանդունիների արքայատոհմը հայոց զորեղ արքայատոհմերից մեկն է եղել։ Երվանդունիները Մեծ Հայքում, Ծոփք-Կոմմագենեում և Փոքր Հայքում թագավորել են մթա Է-Գ դարերում։ Մեծ Հայքում արքայատոհմի վերջին գահակալը Երվանդ Դ էր, որ թագավորեց մթա 220-200 թվականներին։ Ինչպես մյուս երվանդներին, հույն պատմիչները Երվանդ Դ նույնպես Օրոնտես են կոչում։ Երվանդ Դ մայրաքաղաքը Այրարատի Արմավիրն է եղել, որը ժամանակի աշխարհի ամենամեծ […]

Կարդալ ավելին »

ԵՂԻԱ Ա ԱՐՃԻՇԵՑԻ

Եղիա Արճիշեցի կաթողիկոսը ծնվել է Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Աղիովիտ գավառի Արճեշ քաղաքում։ Ծննդյան թվականն անհայտ է։ Շատ բան հայտնի չէ նրա պատանեկությունից։ Մինչև կաթողիկոս ընտրվելը Եղիա Արճիշեցին Բզնունյաց եպիսկոպոսն էր։ Սահակ Բ Ձորափորցի կաթողիկոսի մահից հետո, նա 703 թվականին ընտրվեց հայոց կաթողիկոս։ Եղիան մինչ կաթողիկոս ընտրվելն աչքի էր ընկնում իր հակաքաղկեդոնական կեցվածքով և կողմնակիցն […]

Կարդալ ավելին »

ԳՐԻԳՈՐ  ՏԱԹԵՎԱՑԻ

-Հավատը չպետք է խառնվի գիտության գործերին, որովհետեւ այն անզոր է ճանաչել բնությունը։ Իսկ գիտությունը չպետք է դիպչի հավատի խնդիրներին։ Գրիգոր Տաթեւացի Աշխարհում առաջին համալսարանը բացվել է Բյուզանդական կայսրությունում՝ Կոստանդնուպոլսի մոտ գտնվող Մագնավա թաղամասում, բյուզանդական հայազգի կայսրուհի Թեոդորա Մամիկոնյանի եղբոր՝ կեսար Վարդաս Մամիկոնյանի ջանքերով։ Առաջին ղեկավարն էլ հայ էր՝ Լևոն Իմաստասերը։ Ժ դարում Հայաստանում բացվեցին Հաղբատի, […]

Կարդալ ավելին »

ՎՐԱՑ ԹԱԳՈՒՀԻՆ

Երբ գահակալը հայրենատեր ու հայրենասեր է, ու եթե անգամ անպաշտպան կին է, միևնույն է, նա ուժերի գերլարումով կպայքարի ու, արյան վերջին կաթիլն անգամ չի խնայի՝ հանուն հայրենիքի ու հանուն պատվի։ 1798 թվականին մահացավ վրաց վերջին զորեղ թագավորը՝ Հերակլ Բ Բագրատունին։ Հերակլ Բ իր գահակալության շրջանում շատ վերելքներ ու վայրէջքներ ունեցավ։ Նա Գյորգիևսկում Ռուսաստանի հետ կնքեց […]

Կարդալ ավելին »

ԳՆԹՈՒՆԻՆԵՐ

Գնթունիների իշխանական տոհմը զգալի դերակատարություն է ունեցել միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, ռազմական կյանքում։ Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդման համաձայն՝ Գնթունիները նախարարական պատիվ են ստացել դեռևս՝ հայոց Վաղարշակ արքայի կողմից, ով Գնթունիների նահապետ Ձեռես իշխանին նշանակել է հայոց արքունիքի զգեստավորման գործակալ։ Նրանց տիրույթները նախապես ընդգրկում էին Գեղարքունիքի հյուսիսային հատվածը։ Հետագայում, Գնթունիերի տոհմային կալվածքը Այրարատ աշխարհի Նիգ գավառն էր։ […]

Կարդալ ավելին »

ԳԱԳԻԿ Բ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ

1041 թվականին մահացան Բագրատունյաց արքայատոհմի երկու գահակալները՝ թուլակամ Հովհաննես-Սմբատ Գ արքան (1020-1041) և նրա եղբայրը՝ Աշոտ Դ (1021-1041)։ Հայոց շահնշահ Հովհաննես-Սմբատ Գ ժառանգ չուներ․ նրա Երկաթ անունով որդին մահացել էր մանկահասակ տարիքում։ Ժառանգական իրավունքով Անվո գահը և Շահնշահի տիտղոսը պետք է անցներ Աշոտ Դ որդուն՝ 18-ամյա Գագիկին։ Սակայն քաղաքական խառնակ իրավիճակի պատճառով նա թաքնված էր։ […]

Կարդալ ավելին »

ԱՇՈՏ ՄՍԱԿԵՐ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ

Հայոց միջնադարյան պատմության մեջ միշտ չէ, որ թագավորական իշխանություն ենք ունեցել։ Հաճախ մեր հայրենիքը գտնվել է օտարի տիրապետության տակ։ Սակայն եղել են դեպքեր, երբ օտարի տիրակալությունն անվանական բնույթ է կրել և Հայաստանը թեև չունենալով թագակիր իշխանավոր, բայց ունենալով արժանավոր առաջնորդ եղել է լիարժեք անկախ երկիր։ Նման արժանավոր ու հզոր գործիչներից է նաև Ը-Թ դարերի հայոց […]

Կարդալ ավելին »