ՎԱՐԱԳԱՎԱՆՔ

Վարագավանքը Արևմտյան Հայաստանում թերևս ամբողջությամբ պահպանված եզակի վանական համալիրներից է։ Գտնվում է Վասպուրականում, Վարագա լեռան ստորոտում՝ արևմտյան լանջին գտնվող Վարագ գյուղում, Վան քաղաքից 10 կմ արևելք։ Այժմ հայտնի է նաև թուրքերեն Յեդիքիլիսե (Յոթ վանք) անվամբ։

Թովմա Արծրունու պատումի համաձայն, դեռևս Դ դարում, Գրիգոր Պարթևն այստեղ, Ահևական գյուղից վերև, Վահևունիների մեհյանների տեղում կառուցել է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին։ Հայտնի է, որ Վահևունիների տոհմը Վահագնի տաճարի պահապան քրմերն են եղել։ Հետևաբար, ժամանակին այստեղ Վահագնի տաճար է եղել։ Առհասարակ, Վարագավանք, Վարագասար տերմիններն էլ անբացատրելի են․ գուցե ժամանակին կոչվել են Վահագնասար և Վահագնավա՞ն․․․

Ի դեպ, եկեղեցու շինարարության ժամանակ օգտագործվել են նաև Արարատյան թագավորության շրջանի սեպագիր արձանագրություններով կոթողներ։

Վանքը կառուցվել է Է դարում։ Ակներև, կառուցված է նախկինում այստեղ կանգուն հեթանոսական տաճարի հիմքերով։

Ավանդույթի համաձայն՝ Գայանյան կույսերը Հայաստան գալով, իրենց հետ բերել են Հիսուսի խաչափայտից մի մասնիկ ու պահել Վարագա լեռան վրա։ Մինչև Է դարը մասունքը կորած է համարվել։ Է դարում այն գտել է մի վանական ու բերել Վարագավանք։ Վասպուրականի Սենեքերիմ Արծրունի արքան մասունքը պահպանելու համար ընդարձակել է Վարագավանքը։ Իսկ 1020 թվականին, իր հայրենիքը Բյուզանդիային ծախելով, այդ մասունքը հետը տարավ ու պահ տվեց Սեբաստիա քաղաքի Սուրբ Նշան հայկական եկեղեցում։ Որոշ ժամանակ անց այդ մասունքը վերադարձրել են Վարագավանք, իսկ 1231 թվականին՝ Տավուշի Նոր Վարագավանք համալիր։ Հետագայում այն վերադարձվել է Վան, պահպանության հանձնվել Սուրբ Նշան եկեղեցուն, իսկ 1915 թվականին կորել է անհետ։

Վարագավանքը պատկանում է Ավան-Հռիփսիմեատիպ եկեղեցիների դասին։ Գլխավոր եկեղեցին քառախորան է։ Գմբեթն ունի 12 անկյուններ, բրգաձև կոթողիկներ։ Կամարները պայտաձև են։

Վարագավանքը եղել է Վասպուրականի առաջնորդի նստավայրը։

Վարագավանքում Վասպուրականի արքաներն ու թագուհիներն ունեցել են իրենց առանձին աղոթքի խորշերը։

Վանքի գավիթը ԺԱ դարում կառուցել է Վասպուրականի թուլամորթ ու դավաճան թագավորը՝ Սենեքերիմ Արծրունին։ Նրա մահից հետո՝ 1029 թվականին, գահազուրկ արքայի մարմինը Փոքր Հայքի Սեբաստիա քաղաքից տեղափոխել ու ամփոփել են Վարագավանքի գավթում։ Այստեղ է ամփոփված նաև նրա կինը՝ Խուշուշ թագուհին։

Առհասարակ, այստեղ շինարարություն են իրականացրել Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի թագավորի կինը` Մլքե թագուհին, ով հայոց արքա Սմբատ Ա Բագրատունու դուստրն էր, և Սենեքերիմ Արծրունու կինը՝ Խուշուշ թագուհին, ով Գագիկ Ա Բագրատունի արքայի դուստրն էր:

Վանական համալիրը բաղկացած է 6 եկեղեցիներից, գավիթից, նախասրահից։

Համալիրի հարավային կողմում է գտնվում Ժ դարում կառուցված Սուրբ Սոփիա եկեղեցին։ Կառուցված է սրբատաշ ավազաքարից։ Ճարտարապետական հորինվածքը՝ գմբեթավոր դահլիճ է։ Ունի զույգ որմնամույթեր։ Եկեղեցին աղբյուրներում հայտնի է նաև Բերդավոր անվամբ։

Սուրբ Սոփիան 981 թվականին կառուցել է Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունու կինը՝ Խուշուշ թագուհին։

Համալիրի հյուսիսային կողմում է գտնվում Ժ դարում կառուցված Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին։ Շարվածքը սրբատաշ քարից է, գմբեթն՝ աղյուսից։ Դարձյալ պատկանում է գմբեթավոր սրահների տիպին։

Նրան կից է գտնվում Ժ դարում հիմնավերանորոգած Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Այն Ավան –Հռիփսիմեատիպ կառույց է։ Վերանորոգողը Վասպուրականի Մլքե թագուհին է։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հյուսիսային կողմից կից գտնվում է Սուրբ Նշան եկեղեցին, որ կառուցվել է ԺԱ դարում։ Այն գմբեթավոր դահլիճի հորինվածք ունի։ Արևմտյան կողմում գտնվում է գավիթը, որը կառուցվել է 1648 թվականին, Տիրատուրա ճարտարապետի կողմից։ Գավիթը քառակուսի հատակագծով, 4 սյուներով, կենտրոնակազմ հորինվածքով կառույց է։

Սուրբ Գևորգ ժամատունը գտնվում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան կողմում։ Այստեղ են թաղված Սենեքերիմ Արծրունի թագավորն (1029) ու Խուշուշ թագուհին (1022)։ ԺԹ դարում ժամատունը վեր է ածվել եկեղեցու։ Ունի 4 սյուներ և քառակուսի հատակագիծ։ ութ որմնամայթերի միջև ձգվող սլաքաձև կամարները ինտերիերը բաժանում են ինը հավասար հատվածի։ Նրանցից կենտրոնականի վրա բարձրացել է ութանիստ թմբուկով գմբեթը, իսկ մյուսները ծածկված են ստալակտիտավոր առագաստներով ցածր գմբեթներով։

Սուրբ Գևորգի երկու՝ արևմտյան և արևելյան դռներն ունեն զարդաքանդակներով շքամուտքեր։ Պատկերված են Աբգար թագավորը, Թեոդոս կայսրը, Սուրբ Գայանեն, Գաբրիել հրեշտակապետը, վանքի Կիրակոս վանահայրը։

Գավիթի արևմտյան կողմում եռակամար բաց նախասրահն է, որ ԺԷ դարի կառույց է։

Համալիրի Սուրբ Խաչ եկեղեցու կառուցման թվականն անհայտ է։ Վերանորոգվել է 1817 թվականին։ Այն ծառայել է որպես վանքի գրադարան։

ԺԸ-ԺԹ դարերում Վարագավանքը պարսպապատվել է։ Պարիսպներին սերտ երկհարկանի կառույցներ էին՝ առաջնորդարանը, դպրոցը, վանականների կացարանները․․․

1856-1862 թվականներին Վարագավանքի վանատերն էր Մկրտիչ Խրիմյանը՝ Խրիմյան Հայրիկը, ով 1857 թ-ին հիմնադրել է Վարագավանքի հոգևոր ժառանգավորաց վարժարանը, իսկ 1858 թվականին այստեղ վերսկսել «Արծվի Վասպուրականի» հանդեսի հրատարակությունը: Վարագավանքի դպրոց-վարժարանը եղել Է նոր տիպի դպրոց. Վասպուրականում առաջին անգամ աշակերտներին տրամադրվել սեղաններ, գրատախտակ, քարտեզներ ու բնագիտական նկարներ։

Վարժարանում դասավանդվել են Հայ ժողովրդի պատմություն, եկեղեցու պատմություն, աշխարհագրություն, քերականություն, ճարտասանություն, երաժշտություն, աստվածաբանություն․․․

Դպրոցն ուներ հարուստ գրադարան, տպարան, թանգարան։

Վահէ Լոռենց

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin