ԳՆԹՈՒՆԻՆԵՐ

Գնթունիների իշխանական տոհմը զգալի դերակատարություն է ունեցել միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, ռազմական կյանքում։

Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդման համաձայն՝ Գնթունիները նախարարական պատիվ են ստացել դեռևս՝ հայոց Վաղարշակ արքայի կողմից, ով Գնթունիների նահապետ Ձեռես իշխանին նշանակել է հայոց արքունիքի զգեստավորման գործակալ։ Նրանց տիրույթները նախապես ընդգրկում էին Գեղարքունիքի հյուսիսային հատվածը։

Հետագայում, Գնթունիերի տոհմային կալվածքը Այրարատ աշխարհի Նիգ գավառն էր։ Նրանք այստեղ հաստատվել են առաջին դարից։

1908 թվականին Գարեգին Հովսեփյանցը Ապարանում գտել է հունարեն արձանագրություն, ուր գրված է.

-Տիրիդատես Մեծը. Մեծ Հայքի թագավորը, պարգևեց Գնթունի Հռոդոմիթրի որդուն Արտա…ա քաղաքը Նիգը…

Արձանագրությունը ցավոք, մաշված է, ամբողջությամբ վերարտադրել անհնարին է։ Բայց պահպանված մասից էլ ակնհայտ է, որ Ապարան քաղաքի հնագույն անվանումը կապված է եղել հայոց արքաներ Արտաշեսի կամ Արտավազդի հետ, որոնք այստեղ քաղաք են հիմնել ու կոչել իրենց անունով։

Առհասարակ, Ապարան քաղաքի անվան ծագումնաբանության մասին շրջանառվում է ժողովրդական ավանդապատումը, թե քաղաքի անունն առաջացել է Ամպարան՝ ամպոտ տեղ ձևից։

Իրականում վաղ միջնադարում այստեղ՝ Նիգ գավառում հաստատվելով, Գնթունիներն իրենց համար ապարանք կառուցեցին, որից էլ բնակավայրի անունը՝ Ապարան։

Գնթուների իշխանական տոհմը հայոց Գահնամակում զբաղեցնում էր 21-րդ բարձը։ Իսկ Զորանամակի համաձայն, հայոց բանակին տալիս էին 300 սպառազեն հեծյալներ։

Գնթունիները Նիգ գավառում իշխեցին մինչև Ժ դարը։

Սակայն, տեսնենք, թե վաղ միջնադարում Գնթունիների տոհմից ի՞նչ անհատներ են որոշակի դերակատարություն ունեցել հայոց պատմության մեջ։

Վաղ միջնադարյան հայոց աղբյուրները հիշատակում են Զորա Գնթունուն։

Ե դարում, Վարդանանց պատերազմի օրերին,  հայտնի էր Տաճատ Գնթունին, ով Վարդան Մամիկոնյանի զորավարներից էր: Նա Ավարայրի ճակատամարտում երրորդ գնդի հրամանատար Թաթուլ Վանանդեցու օգնականն էր: Տաճատ Գնթունին զոհվել է ճակատամարտի ժամանակ։ Նրա հետ զոհվել են Գնթունիների գնդից 90 զինվորականներ։  Եղիշեն այդ մասին գրում է. «Յազգեն Գնթունեաց Զարմանալին Տաճատ իննևտասն արամբք»:

Քիչ անց, արդեն Վահանանց պատերազմում, Գայլ Վահան Մամիկոնյանի զինակիցներից էր Վառգոշ Գնթունին։

Ըստ ամենայնի՝ հետագայում Գնթունիները կալվածքներ են ձեռք բերել նաև Կոտայքում։ Զովունիում կան երկու Գնթունի իշխաններին պատկանող գերեզմաններ՝ արձանագրությամբ. ,,Այս է հանգիստ Դաւթի Գընթունեաց, տեառն որդւոյ Վասակա բարեպաշտի,,:

Նրանք նաև շինարարական գործունեություն են ծավալել։ Նույն Զովունիում, հեթանոսական կործանված մեհյանի տեղում Գրիգոր Գնթունին Ե դարում կառուցել է  Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին։ Գրիգոր Գնթունին այստեղ նաև շինարարական արձանագրություն է թողել․  ,,Քս Ած յիշեա զԳրիգոր Գնթունեաց տեր,,։

Գնթունիները դարձյալ հեթանոսական կործանված մեհյանի տեղում, Դ – Ե դարերում կառուցել են Ապարանի Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Չի բացառվում, որ եկեղեցու կառուցողը նույն Գրիգոր Գնթունին է։

Հետաքրքիր մի վավերագիր էլ գտնվել է Է դարից․ 650-ական թվականներին, Ազատ գետի ակունքների մոտ՝ Գեղամա լեռներում, Տիրոց Գնթունին արձանագրություն է թողել, համաձայն որի՝ Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդին Բ Տիոց Գնթունուն՝ Գակ Գնթունու որդուն, հողեր է նվիրել: Բնականաբար, դա կարող էր արվել միայն անմիջական մեծ ծառայության դիմաց, հավանական է՝ ռազմի դաշտում աչքի ընկնելու համար:  Իր հերթին, Տիրոց իշխանը այդ գյուղերից մեկը՝ Անձավը, նվիրում է եկեղեցուն:

Թ-Ժ դարերում Գնթունիների իշխանական տոհմը դարձյալ գործուն դերակատարություն ունեցավ հայոց ռազմաքաղաքական կյանքում։

Հայաստանը նոր էր անկախացել արաբական տիրակալությունից։ Բագրատունի արքաները վստահելով Գնթունի իշխաններին՝ նրանց պատասխանատու պաշտոններ տվեցին։ Մասնավորապե, Սմբատ Ա Բագրատունին (890-914) Հասան Գնթունուն նշանակեց Կարսի բերդապետ։ Կարսն Արևմտյան Շիրակի առավել ամուր բերդերից էր՝ արքունի գանձարաններից մեկը։ Վտանգի պահին Կարսում էին ապաստանում նաև հայոց շատ ազնվականներ։ Եվ երբ Ատրպատականի ամիրան պատերազմ սկսեց Հայաստանի դեմ, Կարսում ապաստանեցին հայոց Սմբատ Ա արքայի կինը՝ հայոց թագուհին, հարսը՝ Մուշեղ արքայազնի կինը։

Երբ Ափշին ամիրան պաշարեց Կարսի բերդը, Հասան Գնթունու ուժերը բավական չէին՝ թվաքանակով մի քանի անգամ գերազանց թշնամուն դիմակայելու համար։ Նա բանակցեց Ափշինի հետ՝ պայման կապելով, որ Հասան իշխանը կհանձնի Կարսը, փոխարենն Ափշինը ազատ կարձակի թագուհուն, մյուս ազնվականներին։ Սակայն նենգ արաբը զանց առավ իր իսկ պայմանն ու գերեց բոլորին։ Իսկ Հասան Գնթունուն ազատ արձակեց, որպեսզի նա Ափշինի անունից բանակցի Սմբատ Ա արքայի հետ։ Սակայն, Սմբատ արքան ներեց Հասան Գնթունու դավաճանությունն ու չշնորհազրկեց նրան՝ ավելին․ նշանակեց Սևորդյաց գավառի կառավարիչ։ Իսկ Հասանը Ափշինի և Վասպուրականի թագավոր Գագիկ Արծրունու դրդմամբ, իր աներոջ հետ (ով Հավունյաց իշխաններից էր), դավադրություն կազմակերպեց արքայի դեմ, բայց չկարողացավ այն իրականացնել։ Հասան Գնթունին Սմբատ Ա հրամանով կուրացվեց։

Հասանի որդիները՝ Վասակն ու Աշոտը, հայոց արքունիքի հետ ներկա էին 906 թվականին Տաթևի Առաքելոց եկեղեցու օծմանը։

Ապա Սմբատ Ա Վասակ Գնթունուն նշանակեց ամբողջ Գուգարքի կառավարիչ։ Վասակի նստավայրը Հյուսիսային Լոռիի Սամշուլդե բերդաքաղաքն էր։

Սակայն միևնույն է, արժանանալով առատ շնորհների՝ Վասակ և Աշոտ Գնթունիներն էլ իրենց հոր նման, աչքի չընկան հայոց գահին հավատարմությամբ։

Օգտվելով առիթից, որ հայոց արքա Աշոտ Բ Երկաթը (914-928) ծանր պատերազմներ է վարում արաբների դեմ, նրանք ապստամբեցին հայոց թագավորության դեմ։ Աշոտ Երկաթը պաշարեց Սամշուլդեն, բայց անկարող եղավ գրավել այն։ Կնքվեց հաշտություն։ Գնթունիները շարունակեցին մնալ Գուգարքի տերերը։ Սակայն ուղիղ մեկ տարի անց նրանք դարձյալ ապստամբեցին՝ Աբխազաց Գուրգեն իշխանի դրդմամբ։ Այս անգամ Աշոտ Երկաթը գրավեց Սամշուլդեն, շնորհազրկեց դավաճան եղբայրներին, նրանց ձեռքից վերցրեց Գուգարքն ու հայրենական Նիգ գավառը, խստորեն պատժեց նրանց։

Սրանով, Գնթունիները հավետ կորցրին Նիգն ու հեռացան պատմական ասպարեզից։

 

Վահէ Լոռենց

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin