ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ  ՊԱՐՍԿԱՍՏԱՆ

 

Հայերն ու պարսիկները անքակտելիորեն կապված են էթնիկ, մշակութային, պատմական ընդհանրություններով: Մեր հարավային հարևանները ժամանակին աշխարհի հզորագույն աշխարհակալություններից մեկը ստեղծեցին, որի ձևավորման ու կայացման գործում մեծ էր մեր նախնիների դերը:

Աքեմենյան տերությունը կազմավորվեց մթա 553 թվականին և արագ հզորանալով՝ ծավալվեց չորս դին ու ընդգրկեց երեք աշխարհամասերի՝ Ասիայի, Եվրոպայի, Աֆրիկայի մի շարք շրջաններ՝ Ինդոս գետից մինչ Բալկաններ, Եգիպտոսից մինչ Ղրիմ:

Մթա 6-րդ դարում ներկայիս Պարսկաստանի տարածքում Մարաստան պետությունն էր, որ տարածաշրջանի հզորագույն տերություններից մեկն էր: Մթա 553 թվականին պատերազմ է ծագում հայոց Տիգրան Երվանդյան արքայի և մարաց Աժդահակ արքայի միջև: Այս պատերազմում հայոց արքային աջակցում է նրա ընկերը՝ Պարսք երկրի թագավոր Կյուրոսը: Վճռական ճակատամարտում հայոց արքան հաղթում է և մենամարտում տապալում  Աժդահակին: Օգտվելով առիթից՝ Կյուրոսը ապստամբում է մարաց պետության դեմ, իր բանակով գրավում ողջ Մարաստանն ու հռչակում իր թագավորությունը՝ Աքեմենյան Պարսկաստանը:

Աքեմենյան Պարսկաստանն իրենից ներկայացնում էր արյաց ազգերի մի հսկա դաշնություն, ուր գերագահը և արքայից-արքան՝ պարսիկ Կյուրոսն էր, նրանից հետո առաջնությունը հայ Երվանդունիներինն էր…

Իրան տերմինը ծագում է հենց Արիա բառից. Քանզի Աքեմենյան պետությունը հենց արի ծագմամբ ազգերի համադաշնություն էր: Պարսիկներն իրենց պետությունը կոչում էին Արիա կամ Արյաց երկիր:

Գահ բարձրանալով՝ Կյուրոս Մեծը արշավանքներ սկսեց՝ ընդլայնելու իր տիրույթները: Փոքր Ասիան նվաճելու համար հարկավոր էր ընկճել Լիդիա պետությունը, որի թագավորը հին աշխարհի մեծ իմաստուններից ու անվանի զորավարներից Կրեսոսն էր: Հայերը աջակցեցին Կյուրոսին այս պատերազմում: Հայոց գնդի հրամանատար Քսերքսես Արծրունին մթա 546 թվականին վճռական ճակատամարտի ժամանակ գերեց Կրեսոսին և հանձնեց Կյուրոսին:

Ապա Կյուրոսը նվաճեց Բաբելոնը, Միջագետքը, Պաղեստինը, Փյունիկիան: Այս արշավանքներին հայոց զորքով նրան աջակցում էին Տիգրան Երվանդյան հայոց արքան և նրա Ամպակ զորավարը:

Կյուրոսը սպանվեց սկույթների դեմ մղած պատերազմում  և թաղվեց շքեղ դամբարանում: Հզոր տիրակալն իր կտակում նախապես պատգամել էր, որ իր դիակին ոչ ոք չմոտենա, ձեռքով չդիպչի…

Կյուրոսին հաջորդած որդին՝ Կամբյուսեսը, կարճ թագավորեց, բայց հասցրեց նվաճել Եգիպտոսը: Նրա, Աֆրիկայում եղած ժամանակ պարսից գահը դավադրաբար գրավում է մոգ Գաումատան: Արքան շտապում է դեպի մայրաքաղաք, բայց ճանապարհին մահանում է: Գաումատան տեսքով շատ նման էր Կամբյուսեսին, որով կարողանում է շփոթմունքի մեջ գցել պարսիկ պալատականներին: Միայն մեկ տարբերությամբ, որ մոգի մեկ ականջը կտրված էր: Բայց թե՛ արքան, թե՛ մոգը, երկար մազեր ունեին, որը քողարկում էր ինքնակոչի թերությունը:

Սակայն շատ չանցած, բացահայտվում է կեղծիքը և մոգի իշխանության դեմ մթա 522 թվականին ապստամբում են տասներկու պարսիկ զորապետներ՝ Պարթևստանի կուսակալ Դարեհ Վշնասպյանի առաջնորդությամբ: Ապստամբները հաղթում են մոգ Գուամատային ու սպանում նրան: Գահ է բարձրանում Դարեհ Ա, որով փաստորեն, Պարսկաստանում դինաստիական փոփոխություն կատարվեց: Հետաքրքիր է Դարեհի գահակալման պատմությունը: Հաղթանակից հետո զինակիցներով փորձում են որոշել գահի տիրոջը, սական տասներկուսի մեջ կարծիքները բաժանվում են: Ընկերները որոշում են մյուս օրվա առավոտ ծեգին հեծած իրենց ձիերը՝ դուրս գալ քաղաքից: Ում ձին առաջինը խրխնջա՝ նա կլինի պարսից գահակալը: Խնդիրը լուծում է Դարեհի հավատարիմ ծառան: Վերջինս գիշերը իր տիրոջ ձին քաղաքից դուրս է հանում և դարպասների մոտ զուգավորում արու երիվարի հետ: Ապա արու երիվարը թողնում է նույն տեղում կապած, Դարեհի ձին վերադարձնում ախոռ: Առավոտ կանուխ, երբ Դարեհն ընկերների հետ դուրս է գալիս քաղաքից, հենց դարպասների մոտ Դարեհի ձին տեսնելով գիշերային իր զուգընկերոջը՝ խրխնջում է, որով էլ լուծվում է գահակալման խնդիրը:

Դարեհի իշխանությունը չընդունեցին Պարսկաստանի դաշնակից և հպատակ երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը: Հայքում մեծ ապստամբություն բռնկվեց պարսից դեմ:

Դարեհը երեք անգամ մեծ բանակ ուղարկեց հայերի դեմ՝ հայազգի Դարդարշիրի առաջնորդությամբ: Չնայած Բեհիսթունի արձանագրության մեջ Դարեհը պարծենում է իր հաղթանակներով, սակայն ամենայնիվ, հայերը հաղթել են, քանզի պատերազմական գործողությունները տեղի են ունեցել նախ հայ-պարսկական սահմանագլխին, ապա՝ բուն Պարսկաստանի տարածքում:

Բուն Բաբելոնում Դարեհի դեմ ապստամբության առաջնորդն էր Խալդիտայի որդի հայազգի Արախան (գուցե՝ Արքա):

Բեհիսթունի արձանագրության մեջ առաջին անգամ Հայաստանը ներկայացված է որպես Արմենիա:

Դարեհ Ա հզորացրեց պարսկական պետությունը: Նա վարչական բարեփոխումների ենթարկեց երկիրը: Դարեհի օրոք բոլոր պարսիկներն ազատվեցին հարկերից: Նրանք ապրում էին նվաճված ժողովուրդներից գանձված հարկերի հաշվին: Պարսիկները պետության նկատմամբ միայն զինական պարտավորություն ունեին: Պարսկական հսկայական բանակում աչքի էր ընկնում 10.000-ոց Անմահների գունդը, որ թշնամիների ահ ու սարսափն էր:

Դարեհ Ա, ինչպես նաև նրա որդի Քսերքսես Ա, փորձեցին նվաճել նաև Հունստանը, սակայն Բալկաններում նրանք պարտություն կրեցին:

Հայաստանը Աքեմենյան աշխարհակալության կազմում կիսաանկախ վիճակ ուներ: Հայոց Երվանդունի թագավորներն էին երկրի տերերը, ովքեր հարկային և զինական պարտավորություններ ունեին Աքեմենյանների նկատմամբ: Հայտնի է, որ Հայաստանը տարեկան 20,000 մտրուկ էր մատակարարում Պարսկաստանին և  400 տաղանդ արծաթ հարկ էր վճարում:

Մթա 400 թվականին Պարսկաստանից փախուստի է դիմում պարսից  արքայազն Կյուրոսին գահակալական կռիվներում օգնության եկած հունական 10,000-ոց  զորաբանակը՝ հրամանատար, հետագայում պատմիչ Քսենոֆոնի առաջնորդությամբ: Հույները Հայաստանը կտրեցին հարավից հյուսիս և այդ դժվարին անցման մասին Քսենոֆոնը գրեց ,,Նահանջ բյուրոց,, աշխատությունը, որ հարուստ ու հետաքրքրական նյութ է պարունակում հայերի, Հայաստանի մասին:

Համաձայն Քսենոֆոնի՝ Հայաստանը հարուստ, շեն երկիր էր: Քսենոֆոնը հատկապես կարևոր տեղեկատվություն է հաղորդում հայոց երկրի ներքին կառուցվածքի, համայնական կյանքի մասին: Հենց այս աշխատության մեջ է առաջին անգամ հիշատակվում գարեջրի մասին, որ մեր նախնիները պատրաստել և կենցաղում կիրառել են հազարամյակներ շարունակ: Քսենոֆոնը ևս մեկ հետաքրքիր գյուտի մասին է պատմում. Խոսքը հատուկ դահուկների մասին է, որ մեր նախնիները պատրաստել էին… ձիերի համար, որպեսզի առատ ձյան պայմաններում նրանք հեշտ վարգեն:

Հույներն ամենուր վայելելով հայերի հյուրընկալությունը, իրենց որպես բարբարոս, անմարդկային ու անհոգի ավազակախումբ են պահում, ավերում հայկական շեներն ու փախուստի դիմում:

Աքեմենյան Պարսկաստանի վերջին տիրակալը Դարեհ Գ էր (մթա 336-331): Նրա օրոք Ալեքսանդր Մակեդոնացին արշավեց Արևելք: Նախ Գրոնիկոնի ճակատամարտում ջախջախելով պարսկական բանակը՝ Ալեքսանդրը թափանցեց երկրի խորքերը: Ապա, վճռական ճակատամարտը եղավ Գավգամելայի դաշտում:

Դարեհը հսկայական բանակ հանեց Ալեքսանդրի դեմ: Սակայն մակեդոնացիների առաջին իսկ հարվածներից պարսկական զորքն ընկրկեց: Միայն պարսկական բանակի աջ թևը կազմող հայոց 48.000-ոց բանակը մինչ վերջ դիմադրեց մակեդոնական զորքին, ապա, մթնշաղին, արժանապատիվ ձևով նահանջեց:

Գավգամելայի ճակատամարտից հետո Դարեհ Գ սպանվեց իր ծառաների ձեռքով: Երբ նրա դիակը բերեցին Ալեքսանդրի մոտ, նա արքայավայել պատիվներով թաղեց Դարեհին, Պերսեպոլիսի գերեզմանատանը:

Դարեհի մահով Աքեմենյան հսկա աշխարհակալությունը կործանվեց, իսկ Հայաստանը Գավգամենայի ճակատամարտից հետո լիակատար անկախություն հռչակեց:

Աքեմենյան Պարսկաստանը երեք մայրաքաղաք ուներ՝ Պերսեպոլիսը, Շոշը և Էկբատանը… Նրանցից Պերսեպոլիսն այսօր էլ ավերակ վիճակում հիացնում է իր չքնաղ ճարտարապետությամբ, ինչը վկայում է Աքեմենյան Պարսկաստանի բարձր մշակույթի մասին: Երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին գրավեց պարսից մայրաքաղաքը, այնտեղից անհավատալի հարստություն տարավ: Ցավոք, բարբարոս եվրոպացիները կործանեցին ու այրեցին չքնաղագույն այդ քաղաքը…

 

Վահէ Լոռենց

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում, 2016 թվականի փետրվարի 25-ինget

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin