ԱՐՇԱԿՈՒՆԻՆԵՐ

 

Արշակունիների թագավորության ընթացքում Հայաստանում դարակազմիկ իրադարձություններ կատարվեցին. քրիստոնեությունը հռչակվեց պետական կրոն, Հայաստանն առաջին անգամ բաժանվեց Հռոմի և Պարսկաստանի միջև, գործածության մեջ դրվեց Մաշտոցյան այբուբենը…

Արշակունիները ծագումով պարթև են: Մթա 247 թվականին նրանք գահ բարձրացան Պարթևստանում՝ հիմնելով Հին աշխարհի հզորագույն պետություններից մեկը:

Առաջին դարում, երբ Մեծ Հայքում կործանվեց Արտաշեսյանների թագավորությունը, հայ ազնվականությունը հռոմեական տիրակալությունից ազատվելու համար հայացքը հառեց ցեղակից ու բարեկամ պարթևներին՝ Վաղարշ արքայից (52-80) զինական օգնություն խնդրելով: Կնքվում է հայ-պարթևական դաշինք, որի համաձայն Հռոմի դեմ հաղթական պատերազմի ավարտից հետո Վաղարշի եղբայր Տրդատը պետք է թագավորեր Մեծ Հայքում:

Մինչ այդ, Արշակունիների տոհմից հայոց գահին բազմել էին Որոդեսն ու Արշակ Ա, սակայն նրանց թագավորությունը կարճ էր տևել:

52 թվականին Տրդատ Ա հայ ավագանու աջակցությամբ բազմում է հայոց գահին և հիմք դնում հայ Արշակունիների թագավորությանը (52-428):  Սկսվում է երկարատև պատերազմ Հռոմի դեմ, որն ավարտվեց Հռոմի համար Եռանդի ճակատամարտում  խայտառակ պարտությամբ: Հռոմեական ողջ զորքը Պետոս զորավարի գլխավորությամբ անցավ անարգանքի լծի տակով և Ներոն կայսրն ստիպված էր ճանաչել Արշակունիների իրավունքները Մեծ Հայքում: Տրդատ Ա հաղթահանդեսով մտնելով Հռոմ՝ այնտեղ վավերացրեց իր իրավունքները հայոց գահին: Կնքված պայմանագրով, այնուհետ Մեծ Հայքի թագավորին պետք է առաջադրեր պարթևաց արքան, հաստատեր Հռոմի կայսրը:

Տրդատ Ա հաջորդեց Սանատրուկ արքան, ով գրավեց և Մեծ Հայքին միացրեց Եդեսիայի թագավորությունը, վերակառուցեց և երկրի մայրաքաղաք հաստատեց Մծուրքը: Հույն պատմիչ Արիանոսը Սանատրուկին բնութագրում է որպես բոլոր գործերում խելամիտ, արդարադատ, պատերազմներում քաջակորով, կենցաղավարությամբ զուսպ ու չափավոր անձ։

Սանատրուկին հայոց գահին հաջորդեցին Աշխադար և Պարթամասիր արքաները: Վերջինիս օրոք, Հռոմի Տրայանոս կայսրն արշավեց Հայաստան, գահազուրկ արեց հայոց արքային և Հայքը հռչակեց Հռոմի պրովինցիա: Սակայն այս վիճակը երկար չտևեց և 117 թվականին հայոց գահին հաստատվեց Վաղարշ Ա: Վերջինս հայոց մայրաքաղաք հաստատեց Վաղարշապատը: Վաղարշ Ա կառուցեց Վաղարշակերտ (Ալաշկերտ) և Վաղարշավան քաղաքները:

Սակայն Վաղարշի գահակալությունը խաղաղ չանցավ: 140 թվականի Հռոմի Անտոնիոս Պիոս կայսրը հարձակվեց Հայաստանի վրա, գահազուրկ արեց Վաղարշ Ա և գահ բարձրացրեց Սոհեմոսին, ով հայոց Երվանդունի արքաների շառավիղներից էր: Պարթև Արշակունիները օգնության շտապեցին հայերին և 161-163 թվականներին Հայքից փախած Սոհեմոսի փոխարեն գահ է բարձրանում Բակուր Բ, ով իր կարճատև գահակալման ընթացքում կառուցեց Բակուր (Բաքու) քաղաքը:

Սակայն շուտով հայոց գահին դարձյալ կարճ ժամանակով հաստատվում է Սոհեմոս Երվանդունին: 186 թվականին Մեծ Հայքի թագավոր է դառնում Վաղարշ Բ: Վաղարշ Բ թագակալումով կտրուկ փոխվեց իրավիճակը Մեծ Հայքում: Նրանից սկսած՝ հայ Արշակունիների գահակալումը դարձավ ժառանգական: Դա Մեծ Հայքի լիարժեք անկախության փաստումն էր: Անգամ Հռոմը որոշ գումար վճարեց հայոց արքային՝ Կովկասյան լեռնանցքների պաշտպանության համար: Հռոմի  քաղաքականությունը սակայն, շուտով փոխվեց. Հայոց գահ էր բարձրացել Խոսրով Ա,  ով հայոց զորքով անցավ Կովկասյան լեռները՝ պատժելու տեղի վաչկատուն ցեղերին: Շուտով կայսր Կարակալան խարդախությամբ ձերբակալեց Խոսրով Ա և փորձեց հպատակեցնել Հայաստանը: Սակայն հայերը գահ բարձրացած Տրդատ Բ գլխավորությամբ ջախջախեցին հռոմեական զորքերին:

224 թվականին Պարթևստանում քաղաքական հեղաշրջման արդյունքում, Արշակունիների տոհմին գահին փոխարինեցին Սասանյանները: Արշակունյաց արքայատոհմում առաջնությունն անցավ հայոց Խոսրով Բ արքային, սրվեցին հայ-պարսկական հարաբերությունները: Խոսրով Բ հայոց բանակով ավերակներ սփռեց Իրանում՝ ձգտելով տապալել Սասանյաններին: Հաջողության դեպքում հայ Արշակունիները կգլխավորեին Արշակունյաց տիրույթները՝ Եփրատից Հնդկաստան ընկած տարածքում: Տիգրան Մեծի կայսրության վերականգնման տեսլականն իրական էր: Սակայն, դավաճան Անակ Պարթևի կողմից սպանվում է հայոց քաջարի արքան և Սասանյանները կարողանում են գրավել Հայաստանը՝ նրա գահին բազմեցնելով պարսիկ արքայազներ Որմիզդին, ապա՝ Ներսեհին: Խոսրովի մանկահասակ որդին՝ Տրդատը, խույս է տալիս Հռոմ:

Միայն 297 թվականին հայ-հռոմեական զորքերը Ոսխայի ճակատամարտում ջախջախելով պարսկական բանակը՝ Մեծ Հայքում վերականգնեցին իրերի նախկին վիճակն ու գահ բարձրացավ Տրդատ Գ (298-331): Տրդատը ցավոք, թուլամորթ ու անկամ գահակալ գտնվեց: Հասակ առնելով Հռոմում՝ նա փաստորեն դարձավ հռոմեական դրածոն հայոց գահին: 301 թվականին Տրդատի հրամանով Մեծ Հայքում քրիստոնեությունը հռչակվեց պետական կրոն: Նոր վարդապետությունը Հայքում արյամբ հաստատվեց: Կործանվեցին հայոց չքնաղ տաճարները, ազգային ամեն ինչ արգելվեց՝ այն փոխարինվելով օտար վարդապետությունից բխած մշակույթով:

Նոր ձևավորված Հայ առաքելական եկեղեցին կարճ ժամանակում թալանի և ավարառության շնորհիվ հարստացավ և պետության մեջ դարձավ գործուն ուժ՝ ընդդիմանալաով անգամ արքայական իշխանությանը: Հետայսու Արշակունի արքաները ստիպված էին պայքարել ոչ միայն արտաքին ճնշման, այլև՝ եկեղեցու , պետության նկատմամբ ոտնձգությունների դեմ:

Տրդատ Գ փոխարինած Խոսրով Գ Կոտակը (331-339) իր կարճատև թագավորության ընթացքում հասցրեց կառուցել Դվին մայրաքաղաքը և տնկել Խոսրովի անտառները՝ որպես արքունի որսատեղի: Խոսրովի անտառները մեզ հասած աշխարհի հնագույն արգելոցն է… Խոսրով Գ պատերազմեց մազքութաց ցեղերի դեմ և Այրարատում հաղթանակ տարավ:

Խորսրովին հաջորդած Տիրան արքան (339-350) պայքար ծավալեց հայ եկեղեցու և կենտրոնախույս ուժերի դեմ: Նա անգամ քարկոծելով սպանել տվեց Հուսիկ կաթողիկոսին: Տիրան արքան դարձավ պարսից Շապուհ Բ Երկարակյաց արքայի կազմակերպած դավադրության զոհը: Վերջինս խաբեությամբ ձերբակալեց հայոց արքային և կուրացրեց:

Գահն անցնում է Արշակ Բ (350-368): Հայոց զորեղ այս տիրակալը ստիպված էր միաժամանակ պայքար մղել թե՛ Պարսկաստանի, թե՛ Հռոմի, թե՛ հայ առաքելական եկեղեցու, թե՛ ներքին կենտրոնախույս ուժերի դեմ: Երկարատև պատերազմի ընթացքում Արշակ արքան աներեր մնաց: Միայն խաբեությամբ, դաշինք կնքելու պատրվակով Շապուհ Բ արքան նրան հրավիրեց իր մոտ և նետեց Անհուշ բերդը, ուր հայոց արքան ինքնասպան եղավ: Արշակ Բ հիմնեց ու շենացրեց Արշակավան մայրաքաղաքը, որն ամենասակավակյացը եղավ հայոց մայրաքաղաքների մեջ:

Հայոց գահն անցնում է տասնութամյա Պապին (370-374): Չնայած տակավին պատանի տարիքին, քաջարի այս գահակալը Ձիրավի և Գանձակի ճակատամարտերում գլխովին ջախջախեց պարսկական հզոր բանակները: Նա սահմանափակեց հայ եկեղեցու իրավունքները, կենտրոնացրեց երկիրը, հզոր բանակ ստեղծեց և պատրաստվում էր հակահարված հասցնել նաև Հռոմին՝ պահանջելով Մեծ Հայքի բռնագրաված արևմտյան տիրույթները: Սակայն Պապ թագավորը զոհ գնաց Հռոմի և հայ եկեղեցու կազմակերպած դավին և սպանվեց:

Պապին հաջորդած Վարազդատ արքան (374-378) դարձյալ դարձավ դավադրության զոհ. Մանվել Մամիկոնյան իշխանն ապստամբելով արքայի դեմ՝ նրան վտարեց երկրից, հայոց գահին բազմեցնելով Արշակ Գ և Վաղարշակ թագավորներին, դառնալով նրանց խնամակալը: Նրանց օրոք էլ, 387 թվականին, Մեծ Հայքը բաժանվեց Պարսկաստանի և Հռոմի միջև: Արշակի մահից հետո հռոմեական մասում հայոց թագավորությունը վերացավ:

Ապա հայոց գահին միմյանց հաջորդեցին Խոսրով Դ, որի օրոք երկրում ժամանակավոր կայունություն եղավ, Վռամշապուհ արքան, ով գործածության մեջ դրեց մաշտոցյան հայոց գրերը: Արշակունյաց վերջին գահակալը Արտաշես Դ արքան էր, ով դարձավ հայ եկեղեցականների և կենտրոնախույս նախարարների դավադրության զոհը: Պարսից արքունիքը գահազուրկ հայտարարեց հայոց երիտասարդ արքային և 428 թվականին Արշակունիների հարստությունը կործանվեց:

 

Վահէ Լոռենց

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում, 2016 թվականի սեպտեմբերի 15-ինTigranes_four_Kings

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin