ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԿԱՅՈՐԴԻ

-Ահա այժմ ես կուրախանամ՝ ոչ փոքր խնդություն զգալով, որ հասնում եմ այն տեղերը, ուր մեր բնիկ նախնիի սերունդները թագավորության աստիճանի են հասնում։
Մովսես Խորենացի։
 
 
Մ․թ․ա․ 7-րդ դարի կեսերից Արարատյան թագավորությունը թուլացել էր և կորցրել իր ազդեցությունը Առաջավոր Ասիայում։ Արարատյան արքաները կորցրել էին իշխանությունը Հայկական բնաշխարհի կենտրոնական և արևմտյան տարածքների վրա։ Սակայն այս տարածքներում ձևավորվում է նոր պետություն, որի առաջնորդը Պարույր Սկայորդին էր։ Ենթադրվում է, որ Պարույրն ի սկզբանե Արմե-Շուպրիա հայոց պետության տիրակալն էր։
Հայ պատմագիտության մեջ թյուր կարծիք կա Պարույրի՝ Սկայորդի մականվան մասին։ Շատ ուսումնասիրողներ նշում են, որ Սկայորդի կոչվել է հենց Պարույրի հայրը, ոմանք՝ Սկայորդի անվան մեջ օտար՝ սկույթական ծագում են որոնում։ Իրականում ամեն բան շատ ավելի պարզ է։ Բառն ի սկզբանե եղել է Հսկայորդի, ապա Հ տառն ուղղակի սղվել է։
Իսկ ինչու՞ Հսկայորդի։ Պարույրը Հայկազուն էր՝ Հայկ Նահապետի սերունդներից։ Իսկ Մովսես Խորենացին նկարագրելով Հայկին՝ գրում է, որ նա Հսկաների սերնդից էր։ Հետևաբար, Հսկայորդին այստեղ պետք է հասկանալ տոհմային պատվանուն, ինչպես որ, միջնադարում հայոց Զաքարյան արքաները կրում էին Երկայնաբազուկ պատվանունը։
Արարատյան թագավորության թուլացման հետ մեկտեղ, Առաջավոր Ասիայում հզորանում են Մարաստանը և Բաբելոնը, որոնք դաշնակցում են և որոշում կործանել Ասորեստանը։ Սակայն դաշնակիցների ուժերը բավարար չէին՝ Ասորեստանին վերջնական ու խորտակիչ հարված հասցնելու համար և նրանք դիմում են հայոց առաջնորդ Պարույրին՝ խոստանալով, որ օգնության դեպքում նրան կճանաչեն թագավոր բոլոր հայերի վրա։ Չի բացառվում, որ դեռևս մինչև Պարույրի՝ այս դաշինքին միանալը, նա արդեն իրեն էր ենթարկել և հարկատու դարձրել հայոց մյուս պետությունը՝ Արարատյան թագավորությունը՝ այնտեղ պահպանելով արքայական իշխանությունը։
Պարույրը բնականաբար, համաձայնվում է միանալ դաշինքին։ Բանն այն է, որ որքան էլ Պարույրի պետությունն ավելի զորեղ ու հեղինակավոր էր Արարատյան թագավորությունից, միևնույն է՝ հարևան պաետությունները Հայաստանում ճանաչում էին Արարատյան արքաների գահակալությունը։ Եվ ահա հարմար առիթ է՝ Պարույրի պետության իրավական կարգավիճակի համար։
Եվ մ․թ․ա․ 612 թվականին, Պարույր Սկայորդու գլխավորած հայկական բանակը ներխուժում է Միջագետք, Նինվեի պարիսպների տակ ջախջախում է ասորական բանակը, գրավում Ասորեստանի մայրաքաղաքն ու կործանում այն։ Երեք տարի անց՝ մ․թ․ա․ 609 թվականին, կործանվում է նաև ասորական պետության վերջին հենարանը՝ Կիրքամեշ քաղաքը։ Այսպիսով, հայկական բանակի հարվածներից վերանում է Հին Աշխարհի հզորագույն պետություններից մեկը՝ Ասորեստանի թագավորությունը։
Մարաստանի և Բաբելոնի տիրակալները կատարեցին իրենց խոստումն ու Պարույր Սկայորդուն ճանաչեցին հայոց թագավոր։ Պատմահայր Մովսես Խորենացին գրելով, որ այսպիսով Պարույրը եղավ առաջին պսակավոր թագավորը (պսակ ասելով, ըստ էության նկատի ունի, որ սա առաջին դեպքն է, երբ օտարը՝ այս դեպքում՝ դաշնակիցները, առաջին անգամ թագ են ուղարկել հայոց արքային), ավելացնում է․-Ահա այժմ ես կուրախանամ՝ ոչ փոքր խնդություն զգալով, որ հասնում եմ այն տեղերը, ուր մեր բնիկ նախնիի սերունդները թագավորության աստիճանի են հասնում։
Այսպիսով, Պարույր Սկայորդին հիմնադիրը եղավ Մեծ Հայքի թագավորության և Երվանդունիների հարստության։
Ցավոք, հայտնի չէ Պարույր Սկայորդու գահակալման հստակ թվականը։ Համաձայն Խորենացու՝ նրան հայոց գահին հաջորդել է որդին՝ Հրաչյան, ով Բաբելոնի արքա Նաբուգոդոնոսոր Ա-ի (մ․թ․ա․ 604-562) ժամանակակիցն է եղել։ Քիչ բան է հայտնի նաև Հրաչյայի մասին։ Միայն գիտենք, որ նա մի քանի անգամ հայոց զորքով ասպատակել է Միջագետքը։ Ըստ ամենայնի՝ հենց Հրաչյան վերջ դրեց Արարատյան թագավորությանն ու հայոց բոլոր հողերը միավորեց Մեծ Հայքի թագավորության մեջ։ Սակայն Հրաչյայի թագավորության մասին մանրամասն տեղեկություն ցավոք, հայտնի չէ։
Վահե Լոռենց
 
Facebooktwitterlinkedin