ՎԱՀԱԳՆ ԵՐՎԱՆԴՅԱՆ

Վահագն Երվանդյան հայոց արքան գահակալել է մ․թ․ա․ 530-515 թվականներին։ Նրա թագավորության շրջանը համընկավ պարսից զորեղ գահակալ Դարեհ Ա-ի  թագավորությանը։

Մեծ Հայքի թագավորությունը որպես դաշնակից մաս էր կազմում պարսից Աքեմենյան աշխարհակալությանը։ Սակայն Պարսկաստանում գահակալական կռիվներ են սկսվում։ Գահը գրավել էր մոգ Գաումատան, որ ինքնակոչ էր ու իրեն ներկայացնում էր որպես մահացած Կամբյուսես արքայի եղբայր Սմետիս։ Սակայն մոգի դավադրությունը բացահայտվում է և պարսիկ իշխանները նրան գահազրկելով՝ սպանում են։ Պարսկաստանի գահ է բարձրանում Դարեհ Ա Վշտասպյանը, որի իշխանությունը չեն ընդունում ու նրա դեմ պատերազմ են սկսում շատ երկրներ, այդ թվում՝ Բաբելոնի թագավորությունն ու Մեծ Հայքը։

Դարեհ ա պարսից արքայի Բեհիսթունյան արձանագրության համաձայն՝ այս տարիներին Բաբելոնի թագավորության գահը զբաղեցնում էր ազգությամբ արմեն, Խալդիտայի որդի Արաքան։

Խալդիտան դա Հայկն է, իսկ Արաքան, գուցե պատվանուն է, գուցե ուղղակի՝ Արքա բառն է․․․ Ցավոք, այս Արաքայի ծագման մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Չի բացառվում, որ Բաբելոնում հաստատվել էր Երվանդունի արքայատոհմի կրտսեր ճյուղը։

Դարեհը Հայաստանը նվաճելու համար պարսից մեծաքանակ զորքով այստեղ է ուղարկում իր ազգությամբ հայ զորավար Դարդարշիշին։ Ըստ ամենայնի՝ Դարեհի ամենալավ զորավարն է եղել, բացի այդ, նա որպես հայ, քաջածանոթ էր Հայաստանին, և դա է հենց Դարեհի ընտրության պատճառը։

Դարեհ արքան իր Բեհիսթունյան արձանագրության մեջ նշում է, որ Դարդարշիսը 3 անգամ պարտության է մատնել հայերին, ապա հայերը կրկին ապստամբել են և ի վերջո՝ պարսիկ զորավար Վահումիսան արշավելով Մեծ Հայք՝ հաղթել է հայերին։ Արդյո՞ք այդպես է։

Վերլուծելով նույն Բեհիսթունյան արձանագրությունը, որպես միակ աղբյուր այս անցքերի՝ բնավ այլ պատկեր ենք ստանում։ Դարդարշիսի գլխավորած պարսկական բանակի և Վահագն արքայի հայկական զորքի միջև առաջին բախումը եղել է հայոց երկրի միջնաշխարհում։ Հավանաբար, հայոց արքան պարսկական զորքը ներքաշել է Հայաստանի միջնաշխարհ հատուկ դիտավորությամբ։

Երկրորդ ճակատամարտը տեղի է ունեցել հայ-պարսկական սահմանագլխին, երրորդ ճակատամարտը՝ բուն պարսկական տիրույթներում։

Հասկանալի է, որ հայոց երկրում պարսկական բանակի հաղթանակից հետո երկրորդ և երրորդ ճակատամարտերը տեղի չէին ունենա, կամ, մարտերը դարձյալ կմղվեին բուն Հայաստանի տարածքում։

Իրականում, հայոց հողի վրա Վահագն Երվանդյան արքան ջախջախել է պարսկական զորքին ու ինքն է հակահարձակման անցել։

Պարսիկները փորձել են դիմակայել հայկական բանակի գրոհը, բայց երկրորդ ճակատամարտում էլ հայերը հաղթել են Դարդարշիսի զորքին և թափանցել Պարսկաստանի տարածք։

Ցավոք, Դարեհի Բեհիսթունյան արձանագրությունը միակ առկա աղբյուրն է՝ այս դեպքերի լուսաբանման համար և մեզ մնում է միայն ենթադրություններ անել։ Բայց Դարեհի գրածը ժխտելը բավականին հեշտ է։

Ի՞նչ եղավ հայ-պարսկական այս պատերազմի արդյունքը։ Պարտվե՞լ է Վահագն Երվանդյան արքան Վահումիսային։ Գուցե՛։

Հայաստանը կրկին մտավ պարսից Աքեմենյան աշխարհակալության կազմի մեջ։ Սակայն մտավ, արտոնյալ կարգավիճակով։ Նախ, ի տարբերություն մյուս սատրապությունների՝ Մեծ Հայքում իշխանությունն իրականացվում էր գահը ժառանգաբար փոխանցվող Երվանդունի արքաների կողմից, իսկ Պարսկաստանի մյուս մասերում՝ սատրապները նշանակվում էին պարսից արքաների կողմից։ Ապա՝ Մեծ Հայքի պես զորեղ ու ընդարձակ երկիրը Աքեմենյան աշխարհակալությանը վճարում էր շատ ավելի քիչ հարկ, քան մյուս երկրները։

Մեծ Հայքն այդ արտոնյալ վիճակին հասավ շնորհիվ Վահագն Երվանդյան արքայի վարած հաղթական պատերազմների։

 

Վահե Լոռենց

 

Facebooktwitterlinkedin