ՆՈՐ ՋՈՒՂԱ

0716amenapergich

Կաթողիկոս Դավիթ Դ Վաղարշապատցին գումար վերցնելով Մելիքսեդեկ Գառնեցի եպիսկոպոսից` նրան դարձրեց աթոռակից: Ապա նրանք երկուսով որոշեցին կաշառք վերցնել Սրապիոն Ուռհայեցի վարդապետից՝ նրան ևս դարձնելով աթոռակից կաթողիկոս: Այսպիսով, 16-րդ դարավերջին և 17-րդ դարասկզբին միաժամանակ կային երեք կաթողիկոսներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կեղեքում էր ժողովրդին իր մասով: Այս երեք կաթողիկոսները նաև աջակցեցին Շահ Աբասին` դատարկելու և հայաթափելու Արևելյան Հայաստանը:
Այս մասին Առաքել Դավրիժեցին գրում է. ՙԽորհեցան խորհուրդ, և ոչ տէրամբ ի գրեցելումն, ի կորուստ անձանց իւրեանց, այլ ի կործանումն և ի տապալումն աշխարհին և ի ջնջումն ազգին իւրեանց՚:

1604 թվականին հայոց կաթողիկոսների սադրանքով ու դրդմամբ պարսից Շահ Աբաս Ա հայաթափեց Արևելյան Հայաստանը: Շահ Աբասին ձեռնտու էր այս ամենը, քանզի Պարսկաստանում բնակեցնելով հայերին՝ նա որոշ արտոնություններ շնորհեց նրանց, արդյունքում՝ կարճ ժամանակ անց ոտքի կանգնեց երկրի տնտեսությունն ու լցվեց պետական գանձարանը: Ի թիվս այլ ծաղկուն բնակավայրերի՝ հայաթափվեց վաճառաշատ Ջուղա քաղաքը: Շահը հայությանը բռնի տեղահանելով՝ նրանց բնակեցրեց իր մայրաքաղաք Սպահանի մոտակայքում, հող հատկացրեց հայերին, և այստեղ կարճ ժամանակ անց՝ 1606 թվականին հառնեց Նոր Ջուղա քաղաքը. Թերևս՝ ժամանակի Արևելքի ու աշխարհի ամենածաղկուն ու բարգավաճ քաղաքներից մեկը:
Նոր Ջուղան կառուցվեց դատարկ տեղում, արագ: Գլխավոր պողոտան ձգվում էր արևելքից արևմուտք, ուներ 3276 քայլ երկարություն և 16 քայլ լայնություն: Այն քաղաքի առաջին քաղաքապետ՝ քալանթար Նազարի պատվին կոչվել է Նազարի խիավան: Պողոտայի վրա էին գտնվում հիմնական վաճառատներն ու արհեստանոցները:
Զայանդեռուդ գետի եզերքից դեպի հարավ, 10 ուղիղ և լայն փողոցներ էին ձգվում, որոնք հատում էին Նազարի պողոտան և դառնում քսան ինքնուրույն թաղամասեր. նրանցից յոթի ծայրերը նույն ուղղությամբ հասնում էին այն դաշտին, որտեղ գտնվում էր հայոց գերեզմանատունը:
Այդ 10 փողոցները եղել են թաղերի սահմանները և դրանց միջև կառուցվել են տները՝ սկիզբ առնելով գետի եզերքից:
Պողոտան բաժանվում էր երկու մասի. արևմուտքից` Սաֆրազենց դուռ, ուր ապրում էին առաքելադավան հայերը և Շահրիմանյանց դուռ, ուր ապրում էին կաթոլիկ հայերը:
Նոր Ջուղան ուներ Քոչեր, Դավրեժ, Երևան, Գաասկ, Մահլաթ թաղամասերը: Ամեն թաղամաս ուներ իր ավագը, որ տնօրինում էր համայնքի գործերը: Գիշերները թաղերը հսկում էին զինված պահակախմբերը, որ կանխեն գողություններն ու պատահարները:
Ջուղան պատված էր գեղեցիկ պարտեզներով: Հայերը քաղաքում 13 եկեղեցի են կառուցել:
1620 թվականին Նոր Ջուղան արդեն իրանական առևտրական կապիտալի կենտրոնն էր` 30000 բնակչով: Իրանական հում մետաքսի արտահանման մենաշնորհը Շահ Աբասը հանձնեց հայերին:
Հայ վաճառականները հիմնեցին ՙՆոր Ջուղայի հայ առևտրական ընկերությունը՚: Այս ընկերության գործակալները առևտրական գործունեությունից զատ շահի համար հաճախ նաև հետախուզական, թարգմանչական և դիվանագիտական ծառայություններ էին մատուցում:
Ջուղայի վաճառականները լայն գործունեություն ծավալեցին։ Նրանք իրենց ձեռքը վերցրին մետաքսի հումքի արտահանումը և հանդես էին գալիս որպես Պարսկաստանի և Եվրոպայի միջև կատարվող առևտրի միջնորդներ։ Միջերկրական ծովով նրանք կապ էին հաստատել Ֆրանսիայի, Հոլանդիայի, Իսպանիայի, իտալական քաղաքների հետ։ Ջուղայի վաճառականները ունեին իրենց առևտրական ընկերությունները և ներկայացուցիչներ եվրոպական մեծ քաղաքներում։ Այդ ընկերությունները առևտրական պայմանագրեր են կնքում անգամ օտար պետությունների հետ։ Ջուղայի հայ առևտրական ընկերությունը հանձինս Գրիգոր Լուսիկովի, 1667 թվականին պայմանագիր է կնքում Ռուսաստանի հետ։ Դրանով ընկերությունը ազատ առևտրի իրավունք է ստանում Ռուսաստանի տարածքում, ինչպես նաև՝ ռուսները ջուղայեցիներին իրավունք տվեցին Ռուսաստանի տարածքով արտահանել իրենց ապրանքները Եվրոպա:
Խաչատուր Կեսարացին 1630 թվականին Նոր Ջուղայում հիմնեց դպրոց, ուր դասավանդում էին հումանիտար և բնական գիտություններ` մաթեմատիկա, քերականություն, քնարերգություն, իմաստասիրություն… Դպրոցը հաճախ կոչվել է նաև համալսարան:
Նոր Ջուղայում հիմնվեց նաև առաջին տպարանը պարսկական պետության տարածքում: Ինքնաշեն այդ տպարանում 1638-1642 թվականներին հրատարակվել են «Սաղմոսարան», «Հարանց վարք», «Խորհրդատետր», «Ժամագիր ատենի» գրքերը: Բացի առևտրից՝ հայերը Նոր Ջուղայում զբաղվում էին գինեգործությամբ, կոշկակարությամբ, ոսկերչությամբ, այգեգործությամբ….
Հատկապես զարգացած էր ոսկերչությունն ու արծաթագործությունը: Պարսից արքունիքի անվանի ակնագործները հենց նորջուղայեցիներն էին:
Շահ Աբասը ուզում էր, որ հայության հոգևոր-մշակութային ու քաղաքական կենտրոնը Նոր Ջուղայում հաստատվի: Նա անգամ պատրաստվում էր քանդել Էջմիածնի վանքն ու նույն քարերով վանքը հաստատել Նոր Ջուղայում, բայց հայ խոջաները տարհամոզեցին շահին:
Նշանավոր նորջուղայեցի էր Հովհաննես Մրքուզը. նա գրող էր, աստվածաբան, իմաստասեր, մանրանկարիչ, ինչպես նաև… անվանի կոշկակար… արաբերեն ու պարսկերեն է թարգմանել ավետարանը: Հովհաննես Մրքուզը ճոխությամբ պատկերազարդեց Հովսեփ Հարեմարթացու եկեցեին:
Շահ Սուլեյմանը լսելով Մրքուզի համբավը` անձամբ այցելել է Նոր Ջուղա` տեսնելու նրա աշխատանքները:
Էլի համբավավոր նկարիչներ կային` Կարապետը, Մինասը… Վերջինս նաև նշանավոր բժիշկ էր:
Մինասի վրձնին էր պատկանում մեծահարուստ հայ վաճառական խոջա Սաֆրազի տան նկարազարդումները: Նրան շահ Սեֆին արքունական թոշակ նշանակեց ու դարձրեց իր արքունի նկարիչը, բայց Մինասը հրաժարվեց այդ պատիվներից ու վերադարձավ Նոր Ջուղա: Ամեն դեպքում` մայրաքաղաքում նա շատ աշխատանքներ է տարել շահական պալատներում:
Իսկ ամենանշանավորը՝ թերևս, Բոգդան Սալթանովն էր՝ Աստվածատուր Սալթանյանցը, ով ռուսական ժամանակակից նկարչական դպրոցի հիմնադիրներից է ու աշխարհահռչակ համբավ ունի:
Նորջուղայեցիները մեծ դերակատարում ունեցան ռուս-պարսկական դիվանագիտական, ռազմաքաղաքական հարաբերություններում, առհասարակ միջազգային առևտրում:
Հատկապես ազդեցիկ են եղել Սաֆրազյան, Շահրիմանյան, Վելիջանյան, Խաղդարյան, Նազարբեկյանց, Թումանյան, Շահգելդյանց առեւտրական տները:
Պարսկահայերն առհասարակ անժխտելի դեր են ունեցել Պարսկաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքում. նշանավոր դեմքերից էին Միրզա Մելքում խանը, Ենիկոլոպյանները, Դավիթ խան Դավթյանը, այլոք:
18-րդ դարի ճանապարհորդ Տուրնըֆորը նորջուղայեցիների մասին գրում է. ՙԱյս հայերը անխոջ էին ուղևորությունների ժամանակ և արհամարհում էին եղանակների խստությունները: Շատերին էինք տեսել, նույնիսկ ամենահարուստներին, որ ոտքով անցնում էին գետերը, մինչև պարանոցը ջրի մեջ` փրկելու համար իրենց և բարեկամների հակերը…
Այս ազնիվ մարդիկ երբեք չեն փոխում իրենց վարվելակերպը, միշտ նույնն են, խույս են տալիս աղմկահույզ օտարականներից և հարգում նրանց, ովքեր խախաղ են, սիրով պատսպարում և կերակրում են նրանց: Երբ լուր են ստանում որևէ քարավան անցնելու մասին, գինիով և այլ խմիչքներով մեկ-երկու օրվա ճանապարհ ընդառաջ են գնում իրենց հայրենակիցներին՚:
Հայ վաճառականներն իրենց հետ հրազեն ու սառը զենք էին միշտ կրում` հետ մղելու ավազակային հարձակումները: Նրանք նաև իրենց զինված ջոկատներն ունեին:
18-րդ դարի կեսերից տեղի է ունենում համատարած արտագաղթ Նոր Ջուղայից դեպի արևելք, հատկապես՝ Հնդկաստան, ուր, հատկապես Մադրասում և Կալկաթայում հոծ գաղութ ձևավորվեց, որ շարունակեց Նոր Ջուղայի լավագույն ավանդույթներն ու անգամ հնդկահայերն ստանձնեցին Հայաստանի ազատագրության առաջամարտիկների դերը:

Վահե Լոռենց

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում 2015 թվականի մարտի 26-ին

Facebooktwitterlinkedin