538-539 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԱՅՈՑ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲՅՈՒԶԱՆԴԻԱՅԻ ԴԵՄ

387 թվականին Մեծ Հայքի թագավորությունը բաժանվեց երկու մասի։ Արևմուտքում՝ հռոմեական տիրակալության տակ գահ բարձրացավ Արշակ Գ (378/387-389), իսկ արևելքում՝ պարսկական տիրակալության տակ՝ Խոսրով Դ (385-388)։

Արևելյան Հայաստանում թագավորական իշխանությունը պահպանվեց մինչև 428 թվականը, իսկ Արևմտյան Հայաստանում․․․ շուտով գրվեց Հայաստանի պատմության ամենաամոթալի, Սև էջերից մեկը։ Հայոց Արշակ Գ արքան իր երկիրը կտակեց Հռոմին, հրաժարվեց հայոց գահից, պայմանով, որ ինքն ու իր սերունդները Հռոմի տիրակալության տակ հավերժ կապրեն առանց հարկ վճարելու։ Հայոց արքան հայրենիքը հանձնեց՝ հարկատվության դիմաց։

Հուստինիանոս կայսրը փորձեց Արևմտյան Հայաստանը ներգրավել կայսրության կառավարման համակարգի մեջ։ Նա Հայաստանի կառավարիչ նշանակեց Համազասպ Մամիկոնյանին։ Վերջինիս ամբաստանեց Արշակ (Ակակիոս) Արշակունին և կայսեր համաձայնությամբ սպանեց նրան։ Կայսրն իրեն հավատարիմ Արշակին նշանակեց Արևմտյան Հայաստանի կառավարիչ։

Սակայն Արշակ-Ակակիոսն ամենևին էլ հանուն հայրենյաց չէր ձգտում դիրքի ու պատիվների։ Նա պաշտոնավարման ընթացքում ամեն կերպ ցանկանում էր հաճոյանալ կայսրությանը՝ հայրենակիցներին կտտանքների ենթարկելու հաշվին։ Անգամ հռոմեացի պատմիչ Պրոկոպիոս Կեսարացին է գրում, որ Ակակիոսն աննախադեպ ծանր հարկեր դրեց իր հայրենակիցների վրա։ Նախկինում ապահարկ հայ ազնվականությանը նա պարտադրեց հսկայական՝  4 կենտինար հարկ վճարել։ Հայ ազնվականությունն ապստամբեց։

Ակակիոսն «ի բնե չարաբարո էր», և ինչպես նշում է Պրոկոպիոսը, Հուստինիանոս կայսեր կողմից այդ պաշտոնին նշանակվելուց հետո «հնարավորություն ստացավ կատարել ինչ որ իր հոգին էր ցանկանում, և իր հպատակների համար ամենադաժան մարդը դարձավ։ Նա առանց որևէ պատճառի հափշտակում էր մարդկանց ունեցվածքը և հայերի վրա դնում չորս կենտինար հարկ, մի բան, որ երբեք չէր եղել։ Իսկ հայերն, այլևս ի վիճակի չլինելով տանել Ակակիոսին, ի մի գալով, դավադրություն ծրագրեցին ու սպանեցին նրան՝ և փախչելով ապաստանեցին Ֆարանգիոնում»։

Ապստամբությունն առաջնորդեցին Վասակ Մամիկոնյանը, Արտավան և Արշակ Արշակունիները։

Համախմբելով ուժերը՝ ապստամբներն ամրացան Պարսկաստանին սահմանակից վայրում՝  Սպերի և Հավնունիքի սահմանագլխին գտնվող Ֆարանգիոն բերդում, որպեսզի անհաջողության դեպքում կարողանան խուսանավել Պարսկաստան։ Պոլսի արքունիքը հայ ապստամբների դեմ ուղարկեց նշանավոր հայազգի զորավար Սիտտասին։

Որքա՞ն էր ապստամբ հայերի զորաբանակն, անհայտ է, պատմությունն այդ մասին լռում է։ Բայց դատելով այն ամենից, որ Բյուզանդիան ապստամբների դեմ է ուղարկել պատկառելի զորաբանակ իր լավագույն զորավարներից մեկի հրամանատարությամբ, ուրեմն հայոց զինուժն էլ զգալի թվաքանակ է ներկայացրել։

Սա, հուստինիանոսյան Բյուզանդիայի երեգ ամենազորեղ ու փառահեղ զորավարներից մեկն էր՝ հայազգի Ներսեսի և Բելիսարիոսի հետ միասին։

Սիտտասը նախ փորձեց խարդավանքներով համոզել, որ ապստամբները ցած դնեն զենքերը, սակայն հայերն Արտավան Արշակունու գլխավորությամբ անդրդվելի մնացին։ Մյուս կողմից, Պոլսի արքունիքում Սիտտասի գործողությունները բնորոշեցին որպես վախկոտություն։ Նրան կայսեր մոտ ամբաստանեց ազգությամբ հայ Ադոլիոսը, ով Սիտտասի ոխերիմ թշնամին էր։ Հուստինիանոսն շտապում էր, քանզի կայսրության բանակը միաժամանակ ծանր մարտեր էր վարում Իտալիայում՝ օստգոթերի դեմ, և անհրաժեշտ էր արագ լուծել հայերի ապստամբության խնդիրը՝ ուժերը կենտրոնացնելու համար իտալական պատերազմում։

Իրենց հերթին, հայ ապստամբներն էլ քաջատեղյակ լինելով Բյուզանդիայի մղած պատերազմներից, պատեհ ժամ էին ընտրել զինված ելույթի համար և ամենայն հավանականությամբ, կապեր ունեին թե՛ օստգոթերի, թե՛ պարսից Խոսրով արքայի հետ։

Ամեն դեպքում, կայսրությունը բավականին լուրջ էր վերաբերվում հայերի ապստամբությանը, վախենալով, որ այս շարժումը հերթական անգամ կայսրության համար անպատեհ ժամանակ կարող է վերածվել պարսկա-բյուզանդական պատերազմի։ Եվ հրամանատար Սիտտասն իր ձեռքի տակ ունենալով մոտ 30 հազարանոց լավ պատրաստված բանակ, պետք է հրատապ լուծեր հայկական խնդիրը։

Այնժամ, Սիտտասը հրամայեց գրոհել հայերի դիրքերը։ Ապստամբները հետ մղեցին հռոմեացիներին, իսկ ճակատամարտի հանգուցալուծումը եղավ, երբ Արտավանն ու Սիտտասը մենամարտի բռնվեցին։ Արշակունի իշխանը նիզակով տապալեց հայազգի հռոմեացի զորավարին․․․

Սպանված Սիտտասի փոխարեն կայսրը Մեծ Հայք ուղարկեց նոր զորավարի՝ Բուզեսին։ Սա տեսնելով, որ մարտադաշտում դարձյալ անհաջողություն է սպասվում բյուզանդացիներին, դիմեց խաբեության։ Բանակցություններ վարելու պատրվակով իր մոտ հրավիրեց ապստամբության առաջնորդ Արտավան Արշակունու հորն ու սպանեց։

Իսկ ապստամբները ձեռնպահ մնացին վրեժխնդրությունից։ Վասակ Մամիկոնյանը համոզեց բոլորին, որ անցնեն պարսկա-բյուզանդական սահմանն ու ծառայության անցնեն պարսիկների մոտ։

Սակայն ապստամբության կազմակերպիչները՝ Արշակ և Արտավան Արշակունիները, Պարսկաստանում երկար չմնացին։ Նրանք ամիսներ անց դարձյալ անցան կայսրություն, ներում ստանալով կայսրից, ծառայության անցան նրա մոտ։

Հետագայում Արտավան Արշակունին իրեն փառավորեց Աֆրիկայում՝ ուր բյուզանդական շահերն էր պաշտպանում, Լիբիան հպատակեցնելով Բյուզանդիային։ Նա կարողացավ հմտորեն կազմակերպել Լիբիայի տիրակալ Գոնթարիսի սպանությունն ու նվաճել Լիբիան՝ կցելով կայսրությանը։ Հուստինինանոսը նրան կարգեց Աֆրիկայում գտնվող կայսերական զորաբանակների գլխավոր հրամանատար։

Երբ Արտավան Արշակունին վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս՝ կայսրը նրա համար փառահեղ ընդունելություն կազմակերպեց։ Ինչպես նշում է Պրոկոպիոս Կեսարացին՝

«»։

Սակայն, Արտավան Արշակունին հետագայում ևս մասնակցեց Հուստինիանոս կայսեր դեմ չիրականացված մի դավադրության նախապատրաստմանը։

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin