ՏԱԹԵՎ

Տաթևի վանական համալիրը գտնվում է Սյունիքի մարզում, Երևանից 250 կմ դեպի հարավ:

Տաթևում եկեղեցի կառուցվել է դեռևս չորրորդ դարում, իսկ ներկայիս տեսքով այն կառուցվել է 895-906 թվականներին: Իսկ նախաքրիստոնեական շրջանում այստեղ հեթանոսական տաճար է եղել, հավանաբար՝ նվիրված դպրության աստված Տիրին:

Շատ ուսումնասիրողներ Տաթև բառի ծագումը կապում են Թադևոս առաքյալի Եվստաթեոս աշակերտի անվան հետ: Սակայն քիչ հավանական է, որ վանական համալիրը անվանակոչեին պատմությանն անհայտ Եվստաթեոս աշակերտի անվամբ: Հավանաբար, այն կապված է Տիրի պաշտամունքի և տիեզերքի՝ երկնքի հետ: Համենայնդեպս, գեղեցիկ ավանդույթը պատմում է, որ երբ եկեղեցին կերտած ճարտարապետն ավարտում է իր աշխատանքը, կանգնում է բարձր ժայռի գագաթին ու ասում. Աստված ինձ տա թևեր, որ այս հրաշքը տեսնեմ թռչնի թռիչքի բարձրությունից: Եվ ավանդույթը պատմում է, որ ճարտարապետն աստվածային հրաշքով թևեր է ստանում և ճախրում՝ վերևից դիտելով իր հրաշագեղ կոթողը:

Պատմական փաստերը վկայում  են,  որ  հինավուրց  այս  բնակատեղին  գոյություն  է  ունեցել դեռևս  մ. թ. 3-րդ  դարից  առաջ:  Ներսեսի գահնամակում հիշատակվում է Տաթևյանք իշխանական նախարարական տոհմը, որից հետևում է, որ Տաթևը հնագույն իշխանական բնակավայր էր դեռևս հեթանոսական ժամանակներից:

Սյունաց գահերեց իշխան Աշոտ Սյունու պատվերով Տաթևի վանքի շինարարությունը նախաձեռնեց Հովհաննես եպիսկոպոսը: 906 թվականին օծվեց Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին: Եկեղեցու օծելուց հետո Սյունաց իշխանները շատ գյուղեր նվիրեցին Տաթևին: Այդ պատճառով գյուղացիներն ըմբոստացան և ապստամբեցին՝ ավերելով վանքն ու սպանելով միաբաններին: Սյունաց իշխանները դաժանորեն ճնշեցին Ցուրաբերդի և շրջակա գյուղերի ապստամբությունը: Դա համաշխարհային պատմության մեջ առաջին գյուղացիական ապստամբությունն էր:

Տաթևի վանքը միջնաադարյան Հայաստանի ամենախոշոր վանական համալիրներից էր: Իր ազդեցությամբ ու նշանակությամբ զիջում էր թերևս միայն Հաղբատվանքին:

Միջնադարյան Հայաստանում կային չորս վանական հաստատություններ, առանց որոնց վանատերերի հայոց կաթողիկոս ընտրվել չէր կարող: Նրանցից մեկը Տաթևի վանական համալիրն էր: Վանքում միաժամանակ գործում էին 500 միաբաններ: Տաթևի վանքին էին պատկանում 677 հարկատու գյուղեր:

Վանական համալիրը բաղկացած է Սուրբ Պողոս-Պետրոս, Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիներից, զանգակատնից, ձիթհանից և կենցաղային շինություններից, պարսպից:

Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին ճարտարապետական հորինվածքով ուղղանկյուն դահլիճ է, արևելքում խորանով և նրան հարող զույգ ավանդատներով։ Արևելյան ճակատը մասնատված է խոր խորշերով, որոնցից վերև տեղավորված են Աշոտ Սյունի գահերեց իշխանի և նրա կնոջ՝ իշխանուհի Շուշանի դիմաքանդակները։ Նրանցից աջ և ձախ, խորշերի պսակների մեջ վիշապ օձերի, այլ ավանդական պահպանիչ էակների քանդակներ են։ Տաճարի պատերը 930 թվականին ծածկվել են հարուստ որմնանկարներով, որոնցից այժմ քիչ բան է պահպանվել։ Տաճարի գլխավոր խորանում պատկերված է եղել գահի վրա նստած Քրիստոսը, ավելի ցած՝ առաքյալներ և սրբեր։ Արևմտյան պատի վրա մնացել են ահեղ դատաստանի մեծ կոմպոզիցիայի մնացորդները, իսկ հյուսիսային պատին ծննդյան սյուժեի հետ առնչվող տեսարաններ։

Տաթևում բարձրագույն տիպի վարդապետանոց-դպրոց գործել է դեռևս 10-րդ դարում: Իսկ 14-րդ դարում այստեղ բացվեց համալսարանը: Տաթևի համալսարանը հովանավորել են Օրբելյան իշխանական տունը և Սյունյաց եպիսկոպոսությունը։ Ունեցել է երեք լսարան (բաժին)՝ ուսումնարան սուրբ, ներքին և արտաքին գրոց, գրչության արվեստի, երաժշտության։ Դասավանդվում էին իմաստասիրություն, կրոն, հայոց լեզու և քերականություն, գրականություն, պատմություն, ճարտասանություն, գրչարվեստ, մանրանկարչություն և գեղանկար, բնագիտություն և աստղաբաշխություն, մաթեմատիկա, ճարտարապետություն, երաժշտութուն և երգեցողություն, ուսուցչություն և հասարակական գիտություններ, այլ առարկաներ։ Համալսարանն ունեցել է հարուստ ձեռագրատուն-մատենադարան, որտեղ պահպանվել են 10 հազարից ավելի ձեռագիր գրքեր։ Ուսումը, համալսարանում տևում էր 8 տարի։ Համալսարանում գործել են միջնադարյան մեծ գիտնականներ Հովհաննես Որոտնեցին, Գրիգոր Տաթևացին:

Տաթևի համալսարանին կից գործել է նաև մանրանկարչության դպրոց:

Տաթևի եկեղեցու հարավային կողմում ճոճվող սյունն է՝ Գավազան անունով: Համաձայն արձանագրության՝ այն կառուցվել է 895 թվականին: Սյան մասին պատմում են, թե նա կառուցվել է, որ ճոճվելով մարդկանց տեղեկացնի մոտեցող թշնամու մասին: Դա իհարկե, անհեթեթություն է և ժողովրդական առասպելաբանություն սոսկ: Իրականում սյունը կառուցվել է նախաքրիստոնեական շրջանում և ունի աստղագիտական նշանակություն: Ամեն տարի, օգոստոսի 11-ին, որ համապատասխանում է հայոց հին տոմարի Նավասարդ ամսի առաջին՝ Արեգ օրվան, Օրիոն համաստեղության, որին հայերը Հայկ նահապետի անվամբ են կոչել, աստղերը ուղիղ գծով կանգնում են ճոճվող սյան գլխամասում: Իսկ այդ օրը հենց Հայկ նահապետի և Բելի միջև ճակատամարտի օրն է: Հետևբար՝ այս սյունը կանգնեցվել է քրիստոնեությունից դեռ շատ առաջ և հայոց քրմերի համար ունեցել է աստղագիտական և ծիսական նշանակություն:

1722 թվականին, երբ Սյունիքում սկսվեց Դավիթ Բեկի ազատագրական պայքարը, Տաթևը դարձավ հայոց անկախ այդ իշխանության կենտրոններից մեկը, և Դավիթ Բեկն իր պայքարը ղեկավարում էր նաև Տաթևից:

1921 թվականին Տաթևը դարձյալ դարձավ հայ ազատագրական պայքարի կենտրոններից: Հայոց ազգային հերոս, սպարապետ Գարեգին Նժդեհն այստեղից էր ղեկավարում Լեռնահայաստանի ապստամբությունը: Նա կռվում էր միաժմանակ թուրքական, ադրբեջանական և Կարմիր բանակների դեմ:

Տաթևի վանքի պարսպից հյուսիս-արևելք գտնվում է վանքի ձիթհանը (կառուցել է Հովակիմ արքեպիսկոպոսը 18-րդ դարի վերջին)։ Այն բաղկացած է չորս արտադրասենյակից, որոնց թվում են գմբեթածածկ կալատունը (բովման վառարանով) ու թաղածածկ մամլման բաժինը։ Տաթևի ձիթհանը Հայաստանի միջնադարյան նույնատիպ կառույցներից ամենալավ պահպանվածն է ու արժեքավորը:

2010 թվականին շահագործվեց աշխարհի ամենաերկար՝ Տաթևեր ճոպանուղին: 5700 մետր երկարությամբ այս ճոպանուղին Տաթևի վանքը կապում է Հալիձոր գյուղի հետ:

 

Վահէ Լոռենց

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin