ՎՐԱՑ ԹԱԳՈՒՀԻՆ

Երբ գահակալը հայրենատեր ու հայրենասեր է, ու եթե անգամ անպաշտպան կին է, միևնույն է, նա ուժերի գերլարումով կպայքարի ու, արյան վերջին կաթիլն անգամ չի խնայի՝ հանուն հայրենիքի ու հանուն պատվի։

1798 թվականին մահացավ վրաց վերջին զորեղ թագավորը՝ Հերակլ Բ Բագրատունին։ Հերակլ Բ իր գահակալության շրջանում շատ վերելքներ ու վայրէջքներ ունեցավ։ Նա Գյորգիևսկում Ռուսաստանի հետ կնքեց դաշինք, որով Վրաստանն անցավ Ռուսաստանի հովանու տակ։ Ռուսաստանն ստանձնեց պարտավորություն, որ կապահովի Վրաստանի անվտանգությունն արտաքին վտանգի դեպքում։

Հերակլը կարողացավ ոչ միայն Վրաստանն իսպառ ազատել պարսից գերիշխանությունից, այլև իրեն ենթարկեց Գանձակի ու Երևանի խանությունները՝ հարկատու դարձնելով նրանց։ Բայց Հերակլի կառավարման վերջում՝ 1795 թվականին, պարսից Աղա Մուհամմեդ շահն ավերիչ արշավանք ձեռնարկեց դեպի Վրաստան ու գրավեց Թիֆլիսը։ Շատ չանցած՝ Հերակլը մահացավ, երկիրը թողնելով քաոսի մեջ։

Գահն անցավ նրա ավագ որդուն՝ Գյորգի ԺԲ։ Գյորգին հիվանդոտ ու թույլ տիրակալ էր։ Տառապում էր բնական թուլությամբ ու անկուշտ շատակերությամբ։ Գահ բարձրացած արքան Հերակլի առաջին ամուսնությունից ծնված առաջնեկն էր։

Հերակլի երկրորդ կինը՝ Դարեջան թագուհին, արքայի մահից առաջ գործի դրեց իր ողջ զինանոցը, ինտրիգների ու դավերի միջոցով փորձելով հասնել նրան, որ գահը Գյորգիի փոխարեն ժառանգի իր որդիներից մեկը։ Սակայն Հերակլն անդրդվելի մնաց ու չշնորհազրկեց Գյորգիին։

Գյորգին սակայն երկար չապրեց։ 1801 թվականին նա կնքեց մահկանացուն։

Վրաց արքունիքում դարձյալ ինտրիգներ ծայր առան։ Դարեջան թագուհին և վրաց ազնվականության ազգայնական թևը ցանկանում էին արագ լուծել նոր գահակալի հարցը և գահ բարձրացնել Գյորգիի եղբորը։

Սակայն Վրաստանի հովանավորչությունն ստանձնած Ռուսաստանում այլ ծրագրեր էին մտորում։

Օգտվելով Վրաստանի խառնակ վիճակից՝ ռուսաց արքունիքը ծրագրեց Վրաստանը Ռուսաստանին կցելու գործը։

Պավել Ա կայսրը հատուկ հրովարտակ հրապարակեց, որով արգելեց Վրաստանում նոր արքայի օծումն ու Վրաստանը հռչակեց Ռուսաստանին կից երկրամաս։

Սակայն Պավելն ինքը շուտով դավադրության զոհ դարձավ և սպանվեց։ Նոր գահ բարձրացած Ալեքսանդր Ա կայսրը երկմտանքի առաջ էր և անգամ ցանկացավ հրաժարվել Վրաստանը Ռուսաստանին միացնելու մտքից։ Սակայն արքունիքում գումարված Պետական Խորհուրդը տարհամոզեց կայսրին և հետևեց նոր հրովարտակ՝ Վրաստանի բռնագրավման մասին։

Վրաստանում այս մասին ոչինչ չգիտեին։ Իսկ ռուսական կաբինետն իր դիվային ծրագիրը գործի դնելու համար Վրաստան ուղարկեց գեներալ Պավել Ցիցիանովին։

Պավել Ցիցիանովը վրացի էր՝ Ցիցիշվիլի։ Նրա պապը՝ Պավլե Ցիցիշվիլին, Ռուսաստան էր գաղթել Պետրոս Ա ժամանակներում, ծառայության անցել ռուսական բանակում։ Այնտեղ էլ ծնվեց Պավել Ցիցիանովը, ծառայության անցավ ռուսական բանակում և քաջ զինվորի համբավ ուներ։

Ցիցիանովը ժամանելով իր նախնիների հայրենիք՝ գործի դրեց ռուսական քաղաքականության ամենաբիրտ մեթոդները։

Նա Վրաստանում իր ընդդիմախոսների նկատմամբ բռնություններ ու խոշտանգումներ  կիրառեց։ Բողոքի մեծ ալիք բարձրացավ։ Ցիցիանովն ընդդիմախոսներին Ռուսաստան էր աքսորում։

Իսկ այս ամբողջ ժամանակահատվածում, հանգուցյալ արքայի՝ Գյորգի ԺԲ հուղարկավորությունը չէր կատարվում։ Արքայի դին երկար պահելով՝ ռուս գեներալը ժամանակ էր շահում՝ իր քաղաքական ծրագիրն իրագործելու համար։

Ռուսները Վրաստանի բռնակցման գործը գլուխ բերելու համար օգտագործեցին իրենց քծնող, հավատարիմ ու փորձված գործիքը՝ Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանին, ով վաղուց աչքի էր ընկել ռուսական կայսրությանը քսու հավատարմությամբ և ռուսահայերի հոգևոր առաջնորդն էր։

Ռուսները նրան Վրաստան ուղարկեցին, որ հանդարտեցնի վրացիներին ու նրանց հորդորի ընդունել Վրաստանի, Ռուսաստանին կցման ակտը։ Թիֆլիսում ռուսական բանակն Արղությանին ընդունեց թնդանոթաձգությամբ, մեծ պատիվներով։

Արղությանը մեծ շքախմբով գնաց Սիոնի եկեղեցի, ուր ամսից ավելի դրված էր թագավոր Գյորգի ԺԲ դիակը։ Թագավորի առջևից գնում էր մի վարդապետ՝ գլխին դրած ռուսաց Պավել կայսեր հրովարտակը՝ Վրաստանը Ռուսաստանին կցելու մասին։

Հայ հոգևորականը ծունկ չոքեց դագաղի առջև, հեկեկալով փաթաթվեց դագաղին, ապա հոգեհանգստի կարգ կատարեց ու վրացերենով դիմեց հավաքվածներին, ասելով, որ ռուսաց կայսրն իր ողորմածությամբ պետք է ամենքին բարիքներ բերի։

Արղությանը ռուսական ծրագիրը Վրաստանում գործի դնելու համար օգտագործեց նաև իր եղբորորդուն՝ իշխան Սողոմոն Արղությանին և Թիֆլիսի քաղաքապետ Դարչի Բեհբությանին, ով ազդեցիկ դեմք էր, ձեռքի տակ զորք ուներ։ Նա ամեն ինչ արեց, որ վրաց ազգայնականությունը նահանջի և Վրաստանը կցվի Ռուսաստանին։

Եվ Արղությանի գալուց 5 օր անց, ռուս գեներալ Լազարևի հրավերով պատարագ մատուցվեց Սուրբ Սիոն եկեղեցում և այստեղ ռուսերեն և վրացերեն լեզուներով հրապարակվեց կայսեր հրովարտակը, որ Վրաստանը հավիտենապես հայտարարվում էր Ռուսաստանին միացված։

Կիրակի օրը, փետրվարի 17-ին, առավոտյան ժամերգությունից հետո, Բերդի հայոց եկեղեցում դրված էին Պավել կայսրի պատկերն ու հրովարտակը։ Քաղաքի ողջ հայ հոգևորականությունը հավաքված էր այնտեղ։ Հայ իշխաններ Դարչի Բեհբությանն ու Սողոմոն Արղությանը հսկում էին կարգ ու կանոնը։ Սկսվեց մի երկար թափոր, դեպի Վանքի Մայր եկեղեցին։ Շարքով գնում էին դպիրները, սարկավագները, քահանաները, վարդապետները․․․ Իրենց ձեռքին կրում էին խաչեր, վառված մոմեր, բուրվառներ, պատկերներ։ Երկու պատվավոր քաղաքացիներ տանում էին Պավելի պատկերը, իսկ Գրիգոր վարդապետ Աղքիրմանցին՝ կայսեր հրովարտակը։  Շարքը փակում էր Թիֆլիսի արքեպիսկոպոս Սարգիսը։

Բերդի դռների մոտ թափորը դիմավորեցին Դավիթ, Հովհան ու Բագրատ արքայորդիները, ռուս գեներալներ Լազարևն ու Գուլյակովը։

Վանքի եկեղեցուց դուրս եկավ Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղությանը, շրջապատված Էջմիածնից եկած 4 եպիսկոպոսներով։ Մոտեցավ Պավելի պատկերին, խոնարհվեց, համբուրեց պատկերը։ Ապա գոչեց․

-Կեցցե՛ մեծ և ամենաօգոստափառ միապետն իր ամբողջ բարձրագույն տոհմով։

Ժողովուրդը միաբերան պատասխանեց․

-Եղիցի, Ամեն․․․

Ապա, պատարագից հետո ընթերցվեց հրովարտակը ռուսերեն, հայերեն և վրացերեն լեզուներով,  և կատարվեց ծնկաչոք գոհացողության մաղթանքը։

Եվ միայն  երեք օր անց  Գյորգի ԺԲ դիակն ուղարկվեց Մցխեթ՝ թողվելու։

Ցիցիանովներն ազգակցական կապ ունեին արքայական ընտանիքի հետ։ Ցիցիշվիլի իշխանական տոհմից էր նաև վրաց թագուհին՝ Գյորգի ԺԲ կին Մարիամն, ով Պավել Ցիցանովի զարմուհին էր։

Մարիամն ամուսնանալով Գյորգի արքայազնի հետ՝ իր թուլամորթ ամուսնուն բազում երեխաներ էր պարգևել։ 1801 թվականին նրա զավակները դեռ մանկահասակ էին․ գահաժառանգ Միքայելը 17 տարեկան, Ջաբրայիլը 15 տարեկան, Իլիկոն 11 տարեկան, Օքրոփիրը 7 տարեկան, Հերակլը 3 տարեկան, իսկ դուստրերից Թամարը՝ 14 տարեկան, Աննան՝ 2 տարեկան։

Հասկանալով ռուսական քաղաքականության ստոր էությունը, Մարիամ թագուհին ձեռնամուխ եղավ Վրաստանի փրկության գործին։ Դրա համար նախ անհրաժեշտ էր հեռանալ Թիֆլիսից, ուր թագուհին ու իր ընտանիքը պատվավոր գերության մեջ էին, ապա համախմբել վրաց ազգային ուժերին ու պայքար ծավալել ռուսական նվաճման դեմ, որպեսզի վրաց գահը նոր գահակալ ունենար։

Թիոնեթում էին կենտրոնացած վրաց ազգային գործիչները։ Այնտեղ էր նաև Հերակլ Բ որդիներից Ալեքսանդր արքայազնը, ով նույնպես վճռական էր տրամադրված՝ Վրաստանի անակխության վերականգնման գործը գլուխ բերելու համար։

Մարիամ թագուհին ցանկանում էր փախչել Թիֆլիսից  Թիոնեթ և միանալ Վրաստանի անկախության համար պայքարող ազգային ուժերին։ Թագուհին  իր փախուստի և մյուս  ձեռնարկների գործը վստահում է իր դրանիկներից Զուրաբ Եվանգուլով անունով հայ իշխանի, ցանկանալով նրա միջոցով իրականացնել իր պլանները։ Սակայն հայ իշխանը դավաճանեց նրան ու թագուհու ձեռնարկների մասին տեղեկացրեց Ցիցիանովին։ Եվանգուլովը երկու անգամ թագուհուց նամակներ ստացավ՝ ուղղված ազգային ուժերին, սակայն նամակներն այրեց ու խաբեց թագուհուն, թե ուղարկել է դրանք։ Եվ թագուհուն կրկին խաբեց, թե Թիոնեթից պատասխան է ստացել, ուր ասվում է, թե ոչ ոք չի ցանկանում օգնել նրան։

Մարիամ թագուհին ցանկացավ միայնակ գործել ու իրականացնել իր փախուստը մայրաքաղաքից։ Նա գիշերը փորձեց անհրաժեշտ իրերը տեղափոխել արքունիքից, ապա մյուս օրը հեռանալ զավակների հետ։

Ապրիլի 18-ին, Հավլաբարի պահակադռները հսկող ռուս զինվորները բռնագրավեցին մի քանի ձիեր ու ջորիներ, որ պետք է թագուհու իրերը դուրս բերեին քաղաքից։ Ձերբակալվեցին թագուհու երկու զավակները։

Ռուս զինվորականները գերերալ Ցիցիանովի հրամանով շրջապատեցին արքայական պալատը, ուր հանգրվանած էր Մարաիամ թագուհին։

Ռուս զինվորականներն փակեցին պալատի ելքերն ու մուտքերը, անգամ թույլ չտվեցին թագուհուն ընթրիք մատուցել, մտածելով, թե նա կցանկանա թունավորել իրեն ու զավակներին։

Լուսբացին Ցիցիանովի օգնական գեներալ Լազարևն իր դրանիկներով մտավ թագուհու ապարանք։  Նա ուղղակի մտավ թագուհու ննջարան, ուր պառկած էր Մարիամը, ու պահանջեց, որ նա արագ դուրս գա ու նստի ապարանքի մոտ սպասող կառքը։  Թագուհին խնդրեց ժամանակ տալ իրեն, պատճառաբանելով նաև, որ վատառողջ է։  Բայց Լազարևը բռնություն է գործադրում․ 14 կոզակներ, որ ներխուժել էին թագուհու ննջասենյակ, բռնությամբ նրան անկողնուց դուրս են քաշում։  Այդ ժամանակ արքայադուստր Թամարն ու արքայազն Ջաբրայելը խենչալներով հարձակվում են գեներալի վրա։  Լազարևը պաշտպանվում է և գալիս, նստում է թագուհու անկողնու վրա, նրա կողքին,պահանջելով, որ նա սաստի զավակներին։ Այնժամ թագուհին ինքն է խենչալի ուժեղ հարվածով սպանում Լազարևին։  Լազարևը երկու քայլ արեց ու անշնչացած ընկավ գետնին։

Ներկա գտնվող Թիֆլիսի ոստիկանապետ Սարգոնովը, ձեռքը փաթաթելով փափախի մեջ, թագուհուց խլում է խենչալը։

Արքայադուստր Թամարն է հարձակվում Սարգոնովի վրա, սա խույս է տալիս, Թամարն անզգուշորեն վիրավորում է մոր ուսը։  Թագուհին ցանկանում է սպանել նաև Սարգոնովին, բայց չի կարողանում, փոխարենը վիրավորվում է՝ կտրտելով իր մատները։ Մինչ այդ, թագուհին մի քանի սրի հարվածներ էր ստացել կոզակներից։

Երբ թագուհուն քաշելով դուրս տարան կառքի մոտ, Թիֆլիսի բնակիչները ճչում էին ու աղիողորմ լալիս։ Միայն քաղաքից 5 վերդստ հեռավորության վրա արքունի վիրաբույժ հայազգի Թաթուլին թույլ տվեցին վիրակապել Մարիամ թագուհուն։

Ցիցիանովը Լազարևին զինվորական մեծ պատիվներով թաղեց Թիֆլիսի գլխավոր՝ Սուրբ Սիոն եկեղեցում, դրանով իսկ դարձյալ նվաստացնելով վրացիներին։ Իսկ Մարիամ թագուհուն աքսորեց Վորոնեժ, ուր կայսերական իշխանությունները նրան պարտադրեցին կուսանոց մտնել։

Ութ տարի կուսանոցում ապրելուց հետո Մարիամ թագուհուն թույլ տրվեց Մոսկվա տեղափոխվել։ Այստեղ նա ապրեց մինչ խոր ծերություն՝ 1860 թվականը, երբեք չտեսնելով հայրենիքը։ Մահից հետո մարմինը տարվեց Մցխեթ ու արքայական տապանատանը թաղվեց մեծ շուքով։

 

Վահէ Լոռենց

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin