ՎՌԱՄՇԱՊՈՒՀ ԱՐՇԱԿՈՒՆԻ

Միշտ չէ, որ հերոսները փառքին հետամուտ են եղել սրով կամ մարտադաշտում կիրառած քաջությամբ։ Երբեմն, խոհեմ ու խելամիտ որոշումներով հնարավոր է շատ ավելիին հասնել, քան մարտադաշտում։ Դրա օրինակն է նաև Մեծ Հայքի թագավոր Վռամշապուհ Արշակունին (388-414)։

387 թվականին, Մեծ Հայքի թագավորությունը բաժանվեց Հռոմի և Պարսկաստանի միջև։ Արևմտյան՝ հռոմեական մասում շուտով վերացավ հայոց թագավորությունը, սակայն այն պահպանվեց Արևելյան Հայաստանում։ Հայոց արքաները ճիշտ է, հարկատու էին Սասանյան Պարսկաստանին, բայց ներքին լայն ինքնավարություն ունեին։ Եվ հայոց գահին բազմած Արշակունի արքաները հաճախ էին փորձեր ձեռնարկում՝ երկիրը միավորելու և լիակատար անկախություն ստանալու համար։

Այդ թագավորներից էր Խոսրով Դ Արշակունին, ով կարողացավ Մեծ Հայքի երկու մասերը միավորել իր թագի ներքո։ Սակայն անկախ քաղաքականության պատճառով, պարսիկները հայոց արքային կալանավորեցին և Անհուշ բերդը նետեցին։

Խոսրով Դ հայոց գահին փոխարինեց նրա կրտսեր եղբայրը՝ Վռամշապուհ Արշակունին (388-414)։

Վռամշապուհ արքան ծնվել է մոտավորապես  340 թվականին։ Նա որդին էր հայոց Վարազդատ թագավորի, որը կառավարել է 374-378 թվականներին։ Վարազդատն էլ հայրենատեր տիրակալ էր։ Վարազդատ արքան դարձավ դավադրության զոհ։ Նրա դեմ պարսիկների աջակցությամբ ապստամբեց Մանվել Մամիկոնյան զորավարը, Կարնո դաշտում մենամարտում հաղթեց Վարազդատ արքային և նրան արտաքսեց հայրենիքից։ Վարազդատը մահացավ օտարության մեջ։ Սակայն շուտով հայոց գահ բարձրացան նրա երկու զավակները՝ Խոսրով Դ և Վռամշապուհը։

Վարազդատ Արշակունին մեզ հայտնի հայազգի առաջին օլիմպիական չեմպիոնն է։ Գահազրկվելուց հետո նա հաստատվել է Հռոմում և Հունաստանում 393 թվականին կայացած վերջին օլիմպիական խաղերի ժամանակ կռփամարտում (բոքս) հաղթող է ճանաչվել ու դափնիներ վաստակել։ Նրա անունը դրոշմվել է մարմարյա սալիկին։

Ցավոք, հայտնի չէ Վռամշապուհ արքայի մոր անունը։ Հայտնի չէ, թե նա ո՞ր իշխանական տոհմից էր։

Դեռևս 330-ական թվականներին, հայոց Խոսրով Գ Կոտակ Արշակունի արքան (330-338), ով կառուցեց Դվին մայրաքաղաքը, և տնկեց մեզ հասած աշխարհի հնագույն արգելոցը՝ Խոսրովի անտառները, օրենք ընդունեց, համաձայն որի, Մեծ Հայքի մայրաքաղաքում կեցության իրավունք ունի միայն հայոց արքայի ավագ որդին՝ Արշակունի թագաժառանգը։ Իսկ սեպուհները՝ պայազատները (նրանք արքայական ընտանիքի մյուս արու զավակներն էին), պետք է բնակվեին Այրարատ աշխարհի Կոգովիտ գավառի Դարոյնք բերդաքաղաքում, որը հետագայում հենց Պայազատ բառից անվանափոխվեց ու կոչվեց Բայազետ։ Հետևաբար, Վռամշապուհ արքան, ով այն ժամանակ գահաժառանգ չէր համարվում, պետք է, որ ծնված լինի հենց Դարոյնքում։

Վռամշապուհ արքայի հեղինակությունը մեծ էր իր ժամանակի աշխարհակալ պետությունների տիրակալների մոտ։ Երբ 5-րդ դարի սկզբին լուրջ վտանգ կար նոր պարսկահռոմեական պատերազմի, հայոց արքան կողմերի միջև հանդես եկավ միջնորդությամբ։ Նա մեկնեց Հյուսիսային Միջագետք ու բանակցելով Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի (395 թվականից հետո Արևելահռոմեական կայսրությունն այդպես էր կոչվում) ներկայացուցիչների հետ՝ հարթեց խնդիրը, միջնորդեց երկու կողմերին նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ ու վեճերը հարթել առանց պատերազմի։ Թե՛ Բյուզանդիան, թե՛ Պարսկաստանը, սիրով ընդունեցին Վռամշապուհ արքայի միջնորդությունը։ Չէ՞ որ Մեծ Հայքի թագավորությունն այդ ժամանակ աշխարհում իր կշռով, տնտեսական, ռազմական հզորությամբ երրորդն էր։

Վռամշապուհ արքան կարողացավ եղբոր՝ Խոսրով Դ պես, իր թագի ներքո միավորել Մեծ Հայքի թագավորության երկու մասերը՝ խաղաղություն պահպանելով թե՛ Հռոմի, թե՛ Պարսկաստանի հետ։

Գահ բարձրանալով՝ Վռամշապուհ Արշակունին միջնորդեց պարսից Վռամ արքային, որ վերջինս հայոց կաթողիկոսական աթոռին վերահաստատի Սահակ Պարթև կաթողիկոսին։ Սահակ Պարթևը Ներսես կաթողիկոսի որդին էր, և շնորհազրկվել էր պարսից արքունիքի կողմից, տարիներ առաջ։ Հայոց արքայի միջամտությամբ նա վերահաստատվեց կաթողիկոսական աթոռին ու դաշնակից դարձավ արքային՝ նրա բոլոր ձեռնարկներում։

Վռամշապուհ արքան նաև որոշ փոփոխություններ կատարեց հայոց Գահնամակում։ Գահնամակը դա պետական կարևորագույն փաստաթուղթ էր, որով կարգավորվում էր Արշակունիների շրջանի Մեծ Հայքի հայոց իշխանների, նախարարների տեղն ու դիրքը հայոց արքունիքում։ Այլ կերպ ասած՝ Գահնամակն իրականացնում էր նույն գործառույթը, ինչ որ մեր օրերում՝ Սահմանադրությունը։  Արքան  Սահակ Պարթև կաթողիկոսի խնդրանքով, Մամիկոնյանների տոհմին շնորհների արժանացրեց և նրանց դիրքը բարձրացրեց Գահնամակում։ Մամիկոնյանների տոհմից էին կաթողիկոսի թե՛ մայրը, թե՛ կինը։ Սահակ Պարթևը Պարթևների տոհմի վերջին շառավիղն էր։ Նա չուներ արու զավակ և իր միակ դստերը՝ Սահականուշին, ամուսնացրել էր Համազասպ Մամիկոնյան իշխանի հետ։ Համազասպ իշխանի ու Սահականուշի որդին էր հետագայում Ավարայրի ճակատամարտում զոհված Վարդան Մամիկոնյան սպարապետը։

Վռամշապուհ արքայի գահակալման տարիները համեմատաբար խաղաղ էին։ Թվում է՝ մեր երկիրը երկու հզոր տերությունների՝ Հռոմի և Պարսկաստանի հարևանությամբ խուսանավելով՝ կարող է լուծել ժամանակի բոլոր մարտահրավերները և այլևս լուրջ սպառնալիքներ չկան։ Բայց ամենևին էլ այդպես չէր։

301 թվականին, Մեծ Հայքի թագավորությունում Տրդատ Գ Արշակունի արքան (287-330) քրիստոնեությունը հռչակեց որպես պետական կրոն։ Նոր վարդապետությունը տիրապետող դարձավ Հայաստանում։  Դա մի կողմից մերձացրեց Հայաստանին և Հռոմին, մյուս կողմից՝ լարվածություն ստեղծվեց հայ-պարսկական հարաբերություններում, քանզի հայերն ու պարսիկները ոչ միայն ցեղակից ազգեր են, այլև, մինչև 301 թվականը՝ գրեթե դավանակից, քանի որ, հայ հեթանոսական դավանանքը շատ ընդհանրություններ ուներ պարսիկների դավանանքի՝ զրադաշտության հետ։

Թվում էր՝ քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն, հայությանը կփրկի պարսկական մշակութային ազդեցությունից և ուրծացումից։ Սակայն, երբ նոր վարդապետությունն ամուր հաստատվեց մեր հայրենիքում, առաջ եկավ նոր վտանգ։

Հայաստանյաց Առաքելական եկեղեցու քարոզիչները նոր կրոնը Մեծ Հայքում տարածում էին հունարեն, ասորերեն կամ եբրայերեն լեզուներով, քանզի նախամաշտոցյան հայոց գրային համակարգերը վաղուց դուրս էին մնացել գործածությունից և հայերն անկարող էին մայրենիով, գրավոր հայերենով հաղորդակցվել միմյանց հետ և անկարող էին քրիստոնեությանը ծանոթանալ մայրենի լեզվով։

Սա ոչ միայն խոչնդոտում էր քրիստոնեության տարածմանը, այլև նոր ուրծածման վտանգ էր պարունակում հայության համար, այս անգամ՝ ասորիների կամ հույների հետ։

Այսինքն, նոր կրոնը մի կողմից կարող էր օգտակար լինել հայ-հռոմեական մերձացման համար և փրկեր հայությանը  պարսկական ազդեցությունից, մյուս կողմից՝ վտանգավոր էր դառնում դարձյալ ուրծացման համար՝ հույների պարագայում։

Ղազար Փարպեցի պատմիչի հավաստմամբ՝ Մեծ Հայքի թագավորության պետական գրագրությունները, հրովարտակներն արվում էին կա՛մ հունարեն, կա՛մ ասորերերեն լեզուներով։ Սա լրացուցիչ բարդություն էր առաջացնում, քանզի պարսիկների կողմից հովանավորվող ասորերենը չէր խրախուսվում Արևմտյան Հայաստանում, իսկ հունարենի տարածմանը դեմ էին պարսիկները։

Այս ամենը լավ հասկանում էր հայոց արքան և քայլեր ձեռնարկեց, խնդրի լուծման համար։ Իսկ խնդրի լուծումը կարող էր լինել գրավոր հայերենի գործածումը։

393 թվականին, հայոց արքան հայ իշխանների, հոգևորականների մասնակցությամբ խորհրդաժողով գումարեց, ուր խոսեց հայոց գրերի կիրառության անհրաժեշտության մասին և հայտնեց  իր մտադրությունը։

Վռամշապուհ Արշակունին սույն հարցի շուրջ խորհրդակցելով կաթողիկոս Սահակ Պարթևի և իր դիվանապետ Մեսրոպ Մաշտոցի հետ, եկավ եզրակացության, որ իրավիճակը փրկելու համար անհրաժեշտ է գործածել հայոց տառերը։

Վռամշապուհ արքան լուր էր ստացել, որ Ասորիքում Դանիել անունով մի ասորու մոտ հայոց գրեր են պահպանվել։ Նա Դանիելի մոտ ուղարկեց իր պալատականներից Վահրիճ  իշխանին։ Սակայն պարզվեց, որ Դանիելյան նշանագրերը պիտանի չեն գործածման համար։

Այս հարցի շուրջ պատմաբանների տեսակետները բախվում են։ Շատերն ընդունում են, որ Վռամշապուհ արքայի կարգադրությամբ Մաշտոցը եղավ Եդեսիայում, Ամիդում, փորձելով այնտեղ գտնել հայոց նշանագրերը, սակայն պրպտումներն արդյունավետ չէին։ Եվ նա ինքն արարելով հայոց այբուբենը՝ վերադարձավ հայրենիք։

Հայոց արքան մեծ շքախմբով, ողջ արքունիքով, նրան ճոխ ընդունելություն կազմակերպեց Երասխ գետի ափին, ու ցնծությամբ առաջնորդեց մայրաքաղաք։

Պատմաբանների մյուս խումբը գտնում է, որ հայոց տառերը եղել են, կային, բայց ավելի, քան 100 տարի չէին կիրառվում։ Եվ Վռամշապուհ արքան հանձնարարեց Մաշտոցին, որպեսզի վերջինս դարձյալ գործածության մեջ դնի դրանց։

Ի դեպ․ նախամաշտոցյան գրերի գոյության մասին առկա են թե՛ հայ, թե՛ օտար աղբյուրների վկայություններ։

Նաև, անտրամաբանական է, որ մեր նախնիներն ազգային դիցարանում ունենաով գրերի, դպրության աստծո պաշտամունքը, հանձինս Տիրի, չունենային գիր ու դպրություն։

Անկախ նրանից, թե պատմաբանների ո՞ր խումբն է իրավացի, այստեղ ո՛չ Վռամշապուհ արքայի, ո՛չ էլ Մեսրոպ Մաշտոցի խիզախությունն ու առաքելությունը բնավ չի նսեմանում։ Երկու դեպքում էլ, հայոց արքան նախաձեռնեց, որ ունենանք հայերեն գիր։

Արդյունքում, հայոց գրերը հայտնվեցին և գործածության մեջ մտան։ Սա առանց համեստության, ոչ միայն համահայկական, այլև՝ համաշխարհային նշանակության ձեռնարկ էր, քանզի հայ գրավոր մշակույթը համաշխարհային գրավոր մշակույթի մի հսկա մասն է կազմել թե՛ միջնադարում, թե՛ մեր օրերում։

Գրերի գործածման արդյունքում հայոց արքայի հրամանով առաջին դպրոց-վարդապետանոցը բացվեց Վաղարշապատ մայրաքաղաքում։ Ապա դպրոցներ բացվեցին Արևելյան Հայաստանի ողջ տարածքում։ Հունարեն, ասորերեն ու եբրեյերեն բնագրերից թարգմանվեց Աստվածաշունչը, հայերեն առաջին նախադասությունը՝ Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ։

Պարսից պետությունն էլ նպաստում էր հայկական դպրոցների գործունեությանը , քանզի հայոց տառերի գործադրմամբ, Մեծ Հայքը զերծ էր մնում արևմուտքի՝ Բյուզանդական կայսրության ազդեցությունից։

Իսկ Բյուզանդիայում հասկանում էի հայոց գրերի նշանակությունը։ Այդ իսկ պատճառով, սկզբնական շրջանում նրանք խոչնդոտում էին Արևմտյան Հայաստանում հայկական դպրոցների բացմանն ու գործունեությանը։ Միայն Վռամշապուհ արքայի ճկուն քաղաքականության արդյունքում, Թեոդոսիոս Բ Փոքր կայսրը (408-450) թույլ տվեց, որ Հայաստանի արևմտյան հատվածում նույնպես բացվեն հայկական կրթօջախներ։

Վռամշապուհ արքայի այս ձեռնարկը ոչ միայն նպաստեց մեր մշակույթի, գրականության աննախադեպ զարգացմանը, ոչ միայն հայապահպան մեծ նշանակություն ունեցավ, այլև՝ առավել ամրապնդեց մեր լեզվամտածողությունն ու էթնոգիտակցությունը։

Եվ արքայի այս առաքելությունը բնականաբար, Հայաստանի պատմության աստեղային ժամերից է ու մեր պատմության , մեր ձեռքբերումների փառապանծ էջերից։

Հայ գրերի գործածմամբ աշխարհն ստացավ փառապանծ ու հրաշագեղ մի գրականություն, որով արդեն ավելի, քան 1600 տարի իր մեջ ամփոփում ու տարածում է հայոց և համաշխարհային մտքի, մշակույթի միլիոնավոր գոհարներ։

Ցավոք, հայտնի չէ Վռամշապուհի արքայի կնոջ՝ հայոց թագուհու անունը։ Հայոց արքան ըստ ամենայնի՝ ուշ է ամուսնացել, քանզի 414 թվականին, երբ մահացավ, իր որդին՝ գահաժառանգ Արտաշեսն անչափահաս էր։ Այդ պատճառով, հայ նախարարների խնդրանքով պարսից արքան  Վռամշապուհից հետո հայոց գահը կրկին հանձնեց բանտից ազատված եղբորը՝ Խորսրով Դ։ Վերջինս միայն մի քանի ամիս թագավորեց ու մահացավ, որից հետո պարսից արքունիքը հայոց գահին բազմեցրեց պարսից արքայազն Շապուհին, իսկ 422 թվականին, նրա սպանությունից հետո՝ Վռամշապուհ արքայի որդուն՝ Արտաշես Դ։

 

Վահէ Լոռենց

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin