ՎԱՐԴԱՆ  ԲԻՁԵՆ

Վարդան բիձեն մահացել է հեռավոր 1980 թվականին, բայց նրան  երկա՜ր, շատ երկար եմ հիշել: Մի անտեսանելի պորտալար միշտ ինձ կապում է  պապիս եղբոր հետ:  Նա իմ հուշերում է: Վարդան բիձուց ինձ ժառանգություն էր հասել Քոսոտ ուլի այգին:

Ավանդույթը պատմում է, որ հովիվը սար բարձրանալիս այստեղ է թողնում քոսով հիվանդ իր ուլին ու հեռանում: Աշնանը նույն տեղում տեսնում է կազդուրված ու առողջ մի ամլիկի:

Եվ իրավ, մեր գյուղացիք հավատում էին, որ Քոսոտ ուլի աղբյուրի ջուրը բուժիչ է: Նրանով հաճախ էին լվացվում…

Այստեղ քարի տակից մի աղբյուր էր բխում՝ անալի, անհամ, բայց միշտ սառնորակ ջրով: Վարդան բիձեն աղբյուրի դեմ փոքրիկ նավ էր սարքել,  այգի տնկել, շուրջը փայտից սեպեր խփել, մոշից ու ցաքուց չափար կապել…

Այգին փոքրիկ մի հողակտոր էր, եկամուտ չբերող. Նա իր համար պարապ վախտի զբաղմունք է սարքել: Այգուց ոչ հեռու, մի խորունկ այր կար: Էդ այրում Վարդան բիձեն խոզ է պահել, խոզանոցի կողքի այրի պատից բխած ծլթծլթան աղբյուրից բարակ խողովակով  ջուր էր քաշել ցած, բռնչի մեծ ծառի տակ էլի նավ կապել, այդ ջրով լցրել…

Մինչ օրս, որ Տափի դոշով անցնելիս լինեք, կարող եք այդ բռնչու մոտ ցամաքած նավն ու բռնչու վրա Վարդան բիձու խփած կեռ սեպերը տեսնել, որից նա խոզերի լափամանն էր կախում:

Ամեն առավոտ Վարդան բիձեն գալիս, խոզերին լափ էր տալիս, ապա մտնում այգին, բացում փոքրիկ նավի ջուրը, բարակ արխով այն ուղղում իր տնկած սալորենիների, խնձորենիների ու դեղձենիների տակ…

Ես չգիտեմ, հիշու՞մ եմ արդյոք Վարդան բիձուն, թե՞ նրա մասին պատկերացումներս պապիս, հորս պատմածներից է տպավորվել, ու այն միակ լուսանկարից, որ մնացել էր պապիս տանը…

Նա պապիս ավագ եղբայրն էր: Պապիցս մեծ էր երեք տարով՝ 1914 թվականին էր ծնվել;

Վարդանն ու պապս որբ էին մեծացել: Նրանց մայրը՝ Սաթենիկը, մահացել է 1918 թվականին, հինգերորդ երեխայի ծննդյան ժամանակ, մանկան հետ միասին: Հայրն ամուսնացել  է երկրորդ անգամ: Չորս զավակներին թողել է պապի ու տատի խնամքին, մյուս կնոջ հետ ապրել՝ լուս աշխարհ բերելով ևս չորսին:

1928 թվականին պապիս հորը՝ Սարիբեկին, սպանել են:

Մանուկ հասակից Վարդանն ու պապս չարքաշ կյանքով են ապրել՝ կուլակաթափ եղած ընտանիքում կյանքը դժվար էր: Հարկ էր քրտինքով վաստակել հացի ամեն փշրանքը:

Սկսվում է պատերազմը: Վարդան բիձեն էլ կռիվ է գնում: Ծառայում է Թամանյան դիվիզիայում:

Հիշում եմ, պապս ինչ հուզիչ էր պատմում Կերչի թերակղզում իր ու եղբոր հանդիպումը:

Պապս թեթև վիրավորվում է, ուղարկում են Թիֆլիս, հոսպիտալ: Անգամ կարողացել էր լուր ուղարկել գյուղ՝ իր պապին, ով շտապել էր թոռին տեսության: Հոսպիտալում ծանոթացել էր Թամանյան դիվիզիայում ծառայող հայազգի բարձարստիճան սպայի հետ: Երկուսով դուրս էին գրվել: Սպայի միջնորդությամբ պապս տեղափոխվել էր Թամանյան դիվիզիա, նախ այստեղ ծառայել որպես այս սպայի համհարզ, ապա՝ նրա զոհվելուց հետո, գումարտակի խոհարարն է դարձել…

Օրերից մի օր պապս պատահաբար հանդիպում է եղբորը՝ Վարդանին, սմքաց, ցամաքած… կիսասովյալ…

Փաթաթվում են… պապս ուրախությունից ճչում է, իսկ Վարդանը՝ լուռ լալիս…

Երկար զրույցից հետո, բաժանվելիս, Վարդանը պապիս գրպանն է կոխում կիսած եգիպտացորեն, ասելով՝ Անթանես, թաքուն կուտե՛ս….

Պապս, որ գումարտակի խոհարարն էր, չգիտեր ինչ է սովը, զարմանում է, ապա հասկանալով եղբոր վիճակը՝ երեկոյան հրավիրում է նրան իր մոտ: Պապս տխրությամբ էր պատմում, թե Վարդանը ոնց էր ախորժակով ու ագահաբար ուտում շիլան ու սև հացը, պաքսիմատը, ապա, մեկեն ուշքի գալով, գլուխը կախ, ասես ամաչելով, ասում եղբորը…

-Անթանե՛ս, կտա՞ս մի կտոր էլ ընկերներիս համար տանեմ, սոված են…

Դա նրանց վերջին հանդիպումն էր բանակում: Վարդանը հաջորդ օրն իսկ մարտական գործողության ժամանակ վիրավորվում է և գերի ընկնում: Ապա սկսվում է նրա տառապալից ուղին:

Համակենտրոնացման ճամբարներում ամիսներ անցկացնելուց հետո, երկրորդ փորձից հաջողվում է փախչել: Նա հայտնվում է Ֆրանսիայում և միանում ֆրանսիական պարտիզանական Դիմադրության շարժմանը; Վարդանը որոշ ժամանակ կռվել է անձամբ Միսաք Մանուշյանի հրամանատարությամբ: Պարտիզանական խմբում հաշվառված է եղել որպես Թիվ 33 պարտիզան…

Պատերազմի ավարտից հետո, 1946 թվականին կամավոր վերադառնում է Խորհրդային Միություն: Գյուղ հասնելուն պես, հաջորդ օրը Վարդան բիձեն ձերբակալվում է ու դատվում որպես պետական դավաճան, որպես ֆաշիստների հետ համագործակցած անձ:

Դատարանը աքսորի է դատապարտում Վարդանին, բայց, էտապի՝ Սիբիր ուղևորվելու նախորդ օրը, Ֆրանսիայից փոստով հասնում է աշակերտական տետրի թղթի վրա պարտիզանական ջոկատի հրամանատար մայոր Ղազարյաին ձեռամբ գրված  գովասանագիրը…

Վարդանն ամուսնացել էր, տուն-տեղ դրել, վաստակում էր կոլխոզում աշխատելով, շաբաթ-կիրակի օրերին՝ պապիս հետ հարսանիքներում էր նվագում: Պապս էլ, Վարդանն էլ լավ դուդուկ ու զուռնա էին նվագում:

Վարդանը դժբախտ հայր էր: Զավակներից ոչ մեկ նրա մոտ չմնաց: Ավագ որդին՝ Հրաչը, այծերի հետևից անտառ է գնում, լարով անցնելիս թաց խոտի վրա սայթաքում ու ցած ընկնում… Հրաչի մահը ողջ գյուղն է սգացել: Ասում էին, խոստումնալից, գեղեցկադեմ երիտասարդ է եղել, հարգանքով լցված ամենի հանդեպ;

Դուստրը ամուսնացավ ու գնաց Վրաստան, իսկ կրտսեր որդին, հաստատվեց քաղաքում: Վարդան բիձեն մենակ մնաց: Մանավանդ, երբ վաղաժամ մահացավ կինը…

Նրա  մերձավորներըը  պապս էր, պապիս ընտանիքն ու իր քույր Մարուշը:

Հաճախ էր այցելում պապիս տուն, քրոջ՝ Մարուշ ձալոյի տուն, իր զավակների կարոտը նրանց երեխեքից առնում:

Ասում են, Վարդան բիձեն շատ է սիրել ինձ… գրկել է, նստեցրել ծնկան ծերին ու պարացրել… Տընգըլը, մընգըլը…

Երբեմն էլ՝ գրկել է ինձ, պահել իր հասակից վեր, ծոր տալով…

-Կոստըլո՜ մեծացի՜….

Ես չգիտեմ, հիշու՞մ եմ այս ամենն արդյոք, թե՞ պապիս պատմածն է տպավորվել իմ մեջ…

Բայց այդ մարդը՝ Վարդան բիձեն, մոգական ազդեցություն է թողել ինձ վրա:

Պապիս հետ սար էի բարձրացել, տաս տարեկան էի… պատմեց, որ կոլխոզի հանձնարարությամբ սելի ճամփի այս հատվածն ինքն ու իր եղբայր Վարդանն են սարքել, հարթեցրել:

Պապս գյուղի այծերն ու ոչխարներն առաջն արած տարավ, ինձ հանձնարարեց, որ իրեն սպասեմ Թալի աղբյուրի մոտ: Մենակ գնացի դեպի Սեդվի սար:

Ճամփի տակ մի գեղեցիկ բացատ տեսա: Գնացի, հաստաբույն լորենիների բնին մեջքս հենեցի, ու,,, ակամայից քուն մտա:

Չգիտեմ որքան էի քնել, արթնացա պապիս տագնապած ձայնից.

-Ա՛յ, որդի, քեզ ասում եմ գնա Սեդվի ջրի կողքին սպասի, ինչի՞ ես եկել էստեղ քուն մտել…

Պապս ինձ երկար էր ձայնել, որոնել, ի վերջո՝ տագնապած ընդառաջ եկել…

-Պապի՛, քունս տարավ…

-Սա Վարդան բիձու բինատեղնա, որդի՛ս, նա ամեն ամառ էստեղ բինա էր խփում,-խոսքը կիսատ մնաց պապիս բերանում, լուռ թինկը տվեց ծառի բնին ու մտքերի հետևից ընկավ…

Վարդան բիձեն Քոսոտ ուլի այգին պապիս էր կտակել: Պապս էր մշակում այգին, ապա այն ինձ հանձնեց:

Ես ու հայրս այն ընդարձակեցինք. այգու ջրավազանը մեծացրեցի, ծառերը շատացրեցի, փոքրիկ դրախտի էի վերածել Քոսոտ ուլի այգիս:

Անգամ գետից ձուկ էի բռնել, լցրել նավը: Ամեն առավոտ լուսաբացին, երկու դույլ ձեռքիս բարձրանում էի Քոսոտ ուլի այգու մատույցները, Հրաչի լարից մոշ քաղում, ապա գալիս այգիս ջրում, նախաճաշում այգուս մրգերով ու անուշ քուն մտնում ծառերի տակ՝ մտքերով ընկղմվելով հիշողություններիս ու պապիս պատմությունների մեջ:

Քոսոտ ուլի այգին իմ փոքրիկ դրախտն էր մեր գյուղում… այնտեղ ամեն բան այնքան գեղեցիկ էր, այնքան համաչափ…

Իմ ձեռքով տասնյակ ծառեր էի տնկել, աճեցրել, նրանց բերքը հավաքում էի, ուսապարկով ու դույլերով տանում հեռու, գրեթե մեկ կիլոմետր հեռու գտնվող պապիս տուն, լցնում տակառներն ու… պապիս հետ արաղ քաշում:

Պապս առանձնակի սեր չուներ խմելու հետ: Բայց որ արաղը քաշում էինք, հենց պղնձի տակից, առաջին բաժակը խմում էր եղբոր հիշատակի կենացը…

-Վարդանի վաստակնա, որդի՛ս, կենա՛ցդ, ախպեր ջան…

Երևան տեղափոխվեցի: Քոսոտ ուլի այգիս հորեղբորս խնամքին հանձնեցի: Չխնամեցին…

Տարիներ անց գյուղում էի: Ազատ ժամանակ ունեի, բարձրացա այգիս…

Նեղլիկ, քարքարոտ կածանը, որով Վարդան բիձես, պապս, հայրս, ես, հազարավոր անգամներ բարձրացել էինք, հազիվ նշմարվում էր… մոշն ու մացառը կապել էին, անանցանելի թավուտ էր դարձել…

Համառորեն գնացի:

Այգիս չկար: Ցանկապատը չկար, մարդիկ տարել, վառել էին: Պտղատու ծառերը ճկռած էին… մոշենիների բեռի տակ, և անխնամ, լքված փոքրիկ դրախտավայրը հիշեցնում էր վայրի մի անտառ:

Մոտեցա նավին… ցամաք էր, քարի տակից հազիվ կաթկթացող ջուրը փոքրիկ երգ էր երգում՝ Քոսոտ ուլի այգու և Վարդան բիձու մասին…

Facebooktwitterlinkedin