ՎԱՍԱԿ ՍՅՈՒՆԻ

ՎԱՍԱԿ ՍՅՈՒՆԻ

Ցավոք, պատմությունը միշտ չէ, որ անաչառ է. ավելին, այն երբեմն նաև անարդար է: Վկան` Հայոց երկրի գահերեց և տանուտեր իշխան, մարզպան Վասակ Սյունին, ում պատմությունը պսակել է դավաճանի ՙլուսապսակով՚, մինչդեռ…

Ինչպես ժամանակին արդարացիորեն նշել է Նիկողայոս Ադոնցը, հավանաբար Եղիշեն միտումնավոր է Վասակին վերագրել նրա փեսայի` Վարազվաղան Սյունու արարքները… ինրևէ…
Սյունաց նախարարական տոհմը ամենանշանավորներից է հայոց պատմության մեջ: Սյունիքը գտնվելով հայոց սահմանագլխին` Պարսկաստանի սահմանին մոտ` միշտ էլ անմատչելի ամրոցի դեր է կատարել հայոց միջնաշխարհի համար:
Վասակ Սյունին ծնվել է հայոց համար ողբերգական 387 թվականին:
Վասակը հռչակավոր Անդովկ Սյունու թոռն էր. Արշակ Բ արքայի աներոջ, ով անձնական վիրավորանքի համար ավերեց Տիզբոնն ու հերոսաբար դիմադրեց պարսից Շապուհ արքայի ոտնձգությունները հայոց հանդեպ:
Վասակի հայր Բակուրը ստիպված էր Վասակին պատանդ թողնել Տիզբոնի արքունիքում: Պարսից թագավորները հայ անվանի իշխաններին հնազանդ պահելու համար նրանց պայազատներին պատանդ էին տանում պարսից մայրաքաղաք:
Շուտով Բաղաբերդում դավադրության զոհ է դառնում Վասակի հայրը և նա 410 թվականին վերադառնալով գերությունից` տապալում է հորեղբորը` Վաղինակ Սյունուն, իշխանազրկում է նրան և տեր կանգնում հայրական կալվածքներին: Երբ մահանում է Սյունյաց իշխան Բակուրը, նրա սենեկապետը ՝ գալով Տիզբոն , այդ մասին տեղեկացնում է պարսից արքային: Վերջինս որոշում է Սյունիքի իշխան նշանակել Վասակին: Իրեն շնորհավորելու եկած սենեկապետին հպարտ սյունեցին պատասխանում է, որ ինքն է ժառանգական կարգով Սյունիքի օրինական տերը և արքան չէ, որ իրեն պետք է իր երկրի տերը կարգի:
Վասակը ժամանակի ուսյալ այրերից էր և որպես իր հայրենիքի, ազգի նվիրյալ, Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի մեջբերմամբ` առաջիններից էր, որ աջակցեց Մեսրոպ Մաշտոցին` Հայաստանում գրագիտություն տարածելու գործում: Նա իր իշխանությունը հրավիրեց Մաշտոցին, ամեն պայման ստեղծեց` նրա անարգել գործունեության համար: Ինչպես ժամանակակից պատմիչն է նշում` « Աստված տվեց, որ Սյունիքի իշխանության գլուխն անցավ քաջ սիսական Վասակը՝ խելացի ու հանճարեղ և կանխագետ, աստվածային իմաստության շնորհքով օժտված մի մարդ…»:
Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով Վասակ Սյունու պատանդ ժամանակաշրջանը, պարսից արքունիքը նրան յուրային էր համարում, նաև հաշվի առնելով նրա զբաղեցրած բարձր դիրքը Հայաստանում, 440 թվականին նրան նշանակեց նախ Վրաստանի, ապա նաև` Հայաստանի մարզպան:
Վասակ Սյունու կյանքի վերջին շրջանի մասին հիմնական աղբյուրը Եղիշեի ՙՎարդանի և հայոց պատերազմի մասին՚ մատյանն է: Ցավոք, բացի Եղիշեից, Սյունաց իշխանի մասին արժանահավատ այլ աղբյուր գրեթե չկա: Իսկ Եղիշեն իր մատյանում հասկանալի պատճառներով Վասակի կերպարին անդրադարձել է միակողմանի, կանխակալ կարծիքով և Վասակը ներկայացված է որպես դավաճան: Սակայն վերլուծելով անգամ Եղիշեի գրվածքը, վեր է հառնում Վասակ Սյունեցու բոլորովին այլ կերպարանք. հայրենասեր իշխան, քաջ մարտիկ ու խոհեմ ու հմուտ դիվանագետ:
Նախ վերլուծելով 450-451 թվականի իրադարձությունները, պետք է նշել, որ դա զուտ կրոնական պատերազմ էր և ոչ մի աղերս համաժողովրդական ապստամբության կամ ազատագրական պայքարի հետ չուներ: Վերլուծելով Եղիշեի մատյանը, մենք հանդիպում ենք երկու մասի պառակտված հայ նախարարների բանակին: Նրանցից առաջինը` Վարդանանք, մտորում էին միայն Հայաստանում քրիստոնեությունը պաշտպանելու և հանուն նրա նահատակվելու մասին: Երկրորդ խումբը` Վասականք, ում պատմությունը անարդարացիորեն որպես դավաճան է պիտակել, մտորում էին ազգի և պետության շահերից. իմա` Հայաստանում անկախ պետականությունը վերականգնելու դիրքերից:
Դա պարզ երևում է հենց հայ նախարարների ու հոգևորականների գրած նամակից առ Հազկերտ արքան. «…Մեր ամբողջ գույքն ու ստացվածքը քո ձեռքում են, և մեր մարմինները քո առաջն են. քո կամքի համաձայն արա ինչ ուզում ես: Եթե այս հավատքի մեջ թողնես, ո՜չ երկրի վրա ուրիշ տեր կընդունենք քո փոխարեն, ո՜չ էլ երկնքում ուրիշ աստված կընդունենք Հիսուս Քրիստոսի փոխարեն»:
Պետք է նկատել, որ պարսից արքունիքը հավատուրացության հրովարտակն Հայաստան ուղարկելով` նախատեսում էր հայերի ապստամբությունը: Բնականաբար, նա հայ նախարարներին զուսպ պահելու համար պատանդներ պիտի առներ: Եվ պատանդ առավ… հենց Վասակ Սյունու զավակներին: Նշանակում է` պարսից արքունիքը վախենում էր հենց Վասակից, ոչ թե Վարդանից:
Հատկանշական է, որ Վարդան Մամիկոնյանը լինելով Մամիկոնյանների տանուտեր և հայոց սպարապետ, մինչ շարժումը ոչ մի էական ճակատամարտում աչքի չէր ընկել, և առհասարակ, իր դիրքին հասել էր պապի` հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևի շնորհիվ: Նա ավելի շատ կրոնավորի կերպար ուներ, քան զորականի:
Իսկ շարժումը սկսվեց հենց Վասակի նախաձեռնությամբ: Տիզբոնից վերադառնալով` հայ նախարարները տարակուսանքի մեջ էին և չգիտեին իրենց անելիքը: Նախարարներց ոմանք, ուղղակի փախան Բյուզանդիա: Նրանց թվում էր նաև սպարապետը, ով ի պաշտոնե ամենաշատը պիտի ընդդիմանար և հոգար ժողովրդի համար: Սակայն Վարդանը ընտանիքի հետ փախուստի դիմեց:
Միայն Վասակ Սյունին էր, որ գիտեր իր անելիքը. համընդհանուր ոգևորության հիման վրա ապստամբել, վտարել պարսիկներին Հայաստանից և անկախ թագավորություն հիմնել: Նա վաղուց էր նախապատրաստվել ապստամբությանը: Ինչպես Փարպեցին է նշում, Վասակն իր նամակում, ուղղված փախուստի մեջ գտնվող Վարդանին, նշում է, որ ինքը վաղուց երդումներով կապել է շատ հոների, ովքեր իր կանչին են սպասում` ասպատակելու Պարսկաստանը: Վասակն այդ արել էր դեռևս վրաց մարզպան եղած ժամանակ: Այդպես կարող էր վարվել միայն հեռատես գործիչը:
Սակայն նրա ծրագրերին ամենից շատ ընդդիմանում էր հենց սպարապետը, ով վերադառնալով` սկսեց իր պլանները իրագործել, իր ծրագրով առաջ շարժվել, ինչը պառակտեց հայոց աշխարհը:
Անգամ այդ փաստը չի կարողացել թաքցնել Փավստոսը, ով գրում է. ՙ…Սյունաց Վասակ իշխանը Հայոց երանելի սպարապետ ու Մամիկոնեից տեր Վարդանին ստիպում էր գնալ զորքով և դիմակայել նրանց»: Մամիկոնյան իշխանը համաձայնվում է միանալ ապստամբներին միայն այն պայմանով, որ Վասակը ապստամբության համար օգնության կոչով կդիմի Բյուզանդիային և հոներին: Իսկ Վասակը Վարդանին հորդորելով, գուցե նաև ստիպելով հետ կանչեց, որպեսզի չպառակտվի հայոց միաբանությունը:
Վասակը կատարում է պայմանը, բայց դրա փոխարեն Վարդանը հետ է կանգնում պայմանից: Նա կազմակերպված ապստամբության փոխարեն Հայաստանում անկազմակերպ, տարերային շարժում է սկսում, որի նպատակը և վերջը անիմաստ նահատակությունն էր:
Մենք տեսնում ենք, որ Վարդանի և Վասակի նպատակներն ու գործելաոճը շատ տարբեր էին: Վարդանանք չունեին հեռուն գնացող նպատակներ, ծրագրեր. նրանց նպատակը ոչ թե ապստամբության հաղթանակն էր և երկրի անկախության վերականգնումը, այլ` հապշտապ նահատակությունն ու մարտիրոսացումը, որով պետք էր ամրապնդել եկեղեցու դիրքերը Հայաստանում: Ասել է թե` Վարդանանք սոսկ մասնակի շահեր էին հետապնդում: Այս իմաստով Վարդանին ձեռնտու էր տարերային, անկազմակերպ շարժումը, քաոսի մեջից նա վեր կհառներ իր հերոսական մարտիրոսությամբ: Այլ էր Վասակի պարագան: Նա ամենամոտն էր կանգնած պարսից արքունիքին և լավ էր հասկանում, որ Վարդանի ուղին կործանարար է: Նա հեռուն գնացող նպատակներ ուներ, այն է` երկրի անկախացում և իր թագավորության հռչակում: Սրան հասնելու համար միայն ռազմական հաղթանակը քիչ էր, ավելի շատ ճկունություն ու դիվանագիտական հմտություն էր անհրաժեշտ: Վասակը հմուտ դիվանագետ էր և լավ վարչարար: Եվ քանի որ պարսից արքան հետ էր կանգնել իր ուրացման ծրագրից, ներում էր շնորհել հայերին ապստամբության համար, Վասակը պահը հարմար գտավ կործանարար շարժումը սառեցնելու համար և Վարդանանց ու հայ հոգևորականների կողմից արժանացավ դավաճանի «լուսապսակի»:
Իսկ Վարդանը մինչև վերջ տարավ իր գործը` նահատակությունը: Նրա գործողություններում բացակայում էին մարտավարությունը: Համաձայն դեպքերին մասնակից և ականատես պատմիչի` նա Ավարայրում փոխանակ ջարդի մարտին անպատրաստ պարսկական զորքը, հապաղում է և թույլ տալիս թշնամուն, որ ուշքի գա: Բացի այդ, փոխանակ պատվար ծառայեցնի Տղմուտ գետը, նախահարձակ է լինում և իր վատ զինված, հիմնականում գյուղացիներով համալրված զորքը տանում է պարսից դեմ` կործանման: Վարդանի նպատակը հաղթանակը չէր, այլ նահատակությունը: Մեջբերենք Փավստոսին. «Եվ հայոց երանելի սպարապետ Վարդանը, իր հետ եղած ավագների միաբանությամբ, Ամատունյաց տոհմից մի սեպուհի, որի անունն էր Առանձար, երեք հարյուրի չափ հեծյալներով ուղարկեց հետախուզելու պարսից զորքերի բազմությունը, և եթե հնար լիներ, գրգռելու, որ շուտ գան և մեզ բերեն արքայության պսակներ»:
Այն, որ Վարդանանք որևէ խնդիր չէին դրել անկախության և ազգային զարթոնքի` հետևում է նաև մարտից առաջ նրա և իր զինակիցների կոչերից ու ելույթներից: Իր խոսքում Վարդանը որևէ մեջբերում չի անում հայոց պատմությունից ու հայ հերոսներից: Նրա խոսքը համեմված էր Հին Կտակարանի` իմա` հրեական ավանդույթի հերոսներից: Բնականաբար, եթե Վարդանի բանակում գերիշխեին հայ ժողովրդի, հասարակ շինականների բազմությունը` նրանց համար դա անհասկանալի կլիներ. Վարդանը միամիտ չէր. հետևաբար նրա բանակում եթե լինեին ժողովրդական զանգվածի ներկայացուցիչներ` նա նման ճառ չէր կարդա. Հետևում է ենթադրել, որ Վարդանի բանակը բաղկացած էր միայն այն ազնվականների զորագնդերից, որոնք անմիջականորեն եկեղեցու ազդեցության տակ էին և ունեին հռոմեամետ կողմնորոշում:
Փաստորեն Վարդան Մամիկոնյանը մի տարօրինակ դրության առաջ էր կանգնած. եթե Հայաստանում հաղթեր ապստամբությունը Վասակ Սյունու գլխավորությամբ, Հայաստանում Մամիկոնյանների տոհմը հետին պլան կմղվեր. քրիստոնեությունը կկորչեր ու կանհետանար երկրից. եթե հաղթեին պարսիկները, դարձյալ Մամիկոնյանների բյուզանդամետ տոհմը հետին պլան կմղվեր, քրիստոնեությունը արմատախիլ կլիներ: Հետևաբար, միակ ելքը դրությունից, որ երկրում համ քրիստոնեությունը չզիջեր դիրքերը և Մամիկոնյան տոհմը չկորցներ ազդեցությունն ու հեղինակությունը` դա կլիներ պատերազմին կրոնական երանգ տալ և նահատակվել հանուն քրիստոնեության:
Պետք է նշել, որ Վասակը Հայաստանում ամենևին էլ զրադաշտականություն չէր տարածում. Լսենք Եղիշեին. ՙՎասակ Սյունին… այնքան հիմարացրեց ու շվարեցրեց մոգպետի միտքը, որ նույնիսկ չթողեց, որ նա գործի հետևանքները հասկանա, սկսեց մոգեր բաժանել նախարարների տները և մեծ-մեծ ռոճիկներ նշանակել, կենդանիներ զոհել և… ստիպել կնքված մարդկանց, որ զոհած միս ուտեն եւ արեգակին երկրպագություն տան՚
Այսինքն` Վասակը Հայաստանում տարածում էր արիադավանությունը, այլ ոչ զրադաշտականությունը: Զրադաշտականությունը որևէ աղերս չունի արեգակի երկրպագության հետ:
Փաստորեն Հայաստանում սկսվել էր քաղաքացիական պատերազմ, ուր միմյանց դեմ պայքարում էին արիադավանները և քրիստոնեաները: Պետք է նշել, որ առանձնակի դաժանությամբ աչքի էին ընկնում Վարդանանք:
Եղիշեն առանձնակի հրճվանքով է պատմում. կարծես խոսքը հայերի տառապանքի մասին չէ. ՙԳարունը գալու պես Վարդանը գունդ-գունդ զորք էր ուղարկում Սյունյաց երկիր, առնում ու ավերում էր շատ գավառներ. և այնպես նեղը լծեց Վասակին եւ նրա հետ եղած ամբողջ զորքին, որ սովի վտանգից անխտիր սատկած էշերի և ձիերի միս էին ուտում: Եվ շատ հարվածներ էր հասցնում ուրացյալին, այնպես, որ սուրբ եպիսկոպոսների ժողովն ու քահանայության ամբողջ ուխտը դառն արտասուք էին թափում չարաչար տանջվածների վրա, որովհետև բոբիկ ու ոտքով էին քշում տղամարդկանց ու փափկասուն կանանց և շատ տղաների քարերին խփելով սպանեցին-գցեցին ճանապարհների վրա՚:
Եղիշեի ու Փարպեցու հաղորդած տեղեկությունները վկայում են, որ Վարդանի ապստամբությանը կողմնակից չի եղել հայ նախարարական տների գերակշիռ մեծամասնությունը. նրանք բռնել են Վասակի կողմը: Մասնավորապես, Արտաշատի ժողովին մասնակցած նախարարական 18 տներից տասն անցան Վասակի կողմը: Այսինքն` երկրի ազատանու մեծագույն մասը Վասակի կողմանկիցներն էին, սակայն Վարդանը պատանդներ բռնելով` նենգադավում էր հայոց իշխաններին և ստիպում, որ նրանք իրենց գնդերով միանան իրեն:
Վերլուծելով այս դեպքերը` առավել հավանական է, որ Ավարայրի դաշտում ամենևին էլ բախում չի եղել հայոց և պարսից բանակների միջև: Բախումը եղել է Վասակի և Վարդանի զորաբանակների միջև, ուղղակի պարսից պետությունը երկրում օրինական կարգը վերահաստատելու համար օգնական զորաջոկատով և փղերով օգնել է Վասակին:
Տեսակետի մասին է խոսում փաստը, որ թե պարսկական, թե բյուզանդական մատենագրության մեջ այս պատերազմի մասին ակնարկ անգամ չկա: Ադ մասին գրում է նաև Եղիշեն. նշելով, որ ուրացողների կողմից այն օրը ընկավ երեք հազար հինգ հարյուր քառասունչորս մարդ: Բնականաբար, ուրացողներ բառը չէր կարող պարսիկներին վերաբերվել:
Ինչևէ, որպես հեռատես գործիչ, Վասակ Սյունին ամեն ինչ արեց եղբայրասպան պատերազմը կանխելու համար: Բայց նրա ջանքերն ապարդյուն անցան:
Չնայած, Վասակին այնուամենայնիվ հաջողվում է Վարդանի բանակից մի ստվար հատվածի ետ պահել կործանումից. ճակատամարտի հենց սկզբից բանակի մի հատված ուղղակի փախուստի է դիմում մարտադաշտից:
Ճակատամարտից հետո Վասակն ամեն ինչ անում է, որ երկրում խաղաղություն տիրի: Եղիշեն գրում է, որ դա հորդորում է ամրոցներում թաքնվածներին անձնատուր լինել և հնազանդվել կարգին: Սակայն Վարդանանք չեն ենթարկվում և Վասակն ստիպված բռնության է դիմում` իր երկրում կարգ ու կանոն հաստատելու համար:
Չնայած պարտությանը` Վասակի թշնամիները քնած չէին: Նրանք բողոքեցին պարսից արքունիք` ապստամբության ողջ մեղքը գցելով Վասակի վրա: Պարսից արքունիքը բնականաբար, երկիրը խաղաղեցնելուց հետո պետք է ազատվեր Վասակ Սյունուց: Նախ նա, ըստ էության, ապստամբական շարժման սկզբնավորողն էր և ցանկանում էր երկիրը անկախացնել: Բացի այդ` Վասակին հեռացնելով ասպարեզից` Հազկերտը կսիրաշահեր ոչ միայն հայ կղերականությանը, այլև որ պակաս կարևոր չէր` Բյուզանդիային:
Տիզբոնի ճանապարհին Վասակը հոգում է գերյալ հոգևորականների և նախարարների կարիքները և զրույցի ժամանակ ասում, որ եզակի հնարավորություն է բացվել երկրի անկախությունը վերականգնելու համար: Ավաղ, դա չէր մտնում հայ եկեղեցու ծրագրերի մեջ, և ինչպես Փարպեցին է նշում, Ղևոնդ երեցը Վասակի այդ նկրտումներին պատասխանում է. ՙԴեւը… քեզ մտածել է տալիս, թե այժմ Հայոց աշխարհի թագավորությամբ արյաց արքունիքը կարող է անել քո վաստակների արժանի հատուցումը: Նրանք փոխարենը քեզ ոչինչ չեն կարող տալ: Բայց, արդարև, թե որ դու կենդանի գլուխդ ուսերիդ վրա տանես Հայաստան, կնշանակի՝ Աստված ինձ հետ չի խոսել՚: Սա ուղղակի վկայություն է այն մասին, որ հայ եկեղեցու հոգը չէր երկրի անկախության վերականգնումը:
Ամեն դեպքում արքունիքում Վասակին դիմավորեցին շուքով և մեծարանքով, սակայն նրան վատաբանեցին հայ հոգևորականները: Նրանք իրենց բողոքում նշում են ի թիվս այլ մեղքերի այն, որ Վասակը ձգտում էր թագավորական իշխանության` իմա` անկախության:
Արքան Վասակին զրկում է Սյունաց տանուտիրությունից, նրա ողջ ունեցվածքը բռնագրավում է: Վասակը բանտարկվում է Վրկանաց աշխարհում:
Տարաբախտ իշխանը մահացավ մոտ 455 թվականին, հայրենիքից հեռու՝ գերության մեջ …

Վահե Անթանեսյան

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում 2013 թվականի մարտի 13-ին151778_original

.

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin