ՍԱՆԱՀԻՆ

sanahin02

Սանահինի վանական համալիրը գտնվում է պատմական Հայաստանի Գուգարաց նահանգի Տաշիր գավառում, ներկայիս Լոռու մարզի Ալավերդի քաղաքի Սանահին թաղամասում: Սանահինի տարածքը հարուստ է հատկապես վաղ բրոնզեդարյան կառույցներով: 1871 թվականին ծնունդով սանահնեցի Ալեքսանդր Երիցյանի կատարած հնագիտական պեղումների ժամանակ, որն, ի դեպ, առաջին հնագիտական պեղումներն էին Անդրկովկասի տարածքում, հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 4-3 հազարամյակով թվագրվող բրոնզե և երկաթյա իրեր, հնագիտական այլ գտածոներ:

Անվան ստուգաբանության վարկածներից մեկի համաձայն, այն սերտ կապ ունի  կուժերի հետ, քանի որ ըստ Հրաչյա Աճառյանի՝  հին հայերենում սան բառը նշանակել է կուժ: Ուստի, համաձայն այս վարկածի, թարգմանաբար Սանահին բառը նշանակում է հին կուժ:

Համաձայն ժողովրդական ավանդապատումների` Սանահինի վանքը այսպես է անվանվել, քանի որ այն ավելի հին է քան մոտակայքում գտնվող Հաղբատի վանքը, և ուստի անվան նշանակությունն է՝ Սա նրանից հին:

Իրականում մինչ քրիսիտոնեության մուտքը Հայաստան, այստեղ գտնվել է Անահիտ Աստվածուհուն նվիրված տաճար, ուստի տաճարի անվանման ստուգաբանությունը սերտորեն կապված է Անահիտ անվան հետ, և նշանակում է՝ Սա Անահիտ է:

Երբ քրիստոնեությունը մուտք գործեց Հայաստան, և քրիստոնեական եկեղեցիները սկսեցին կառուցել հեթանոսական տաճարների տեղում, Գրիգոր Լուսավորիչը այստեղ մատուռ և խաչ կանգնեցրեց՝ քանդելով Անահիտ Աստվածամոր տաճարը: Ի դեպ՝ եկեղեցին հենց կառուցված է տաճարի հիմքի վրա և այնտեղ պարզ երևում են տաճարի հին շինության հետքերը:

Ներկա պահպանված ամենահին կառույցը սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է: Եկեղեցու կառուցումը թվագրվում է 930-ականներով, որի մասին սակայն,  հավաստող փաստեր կան: Որպես վանական համալիր, Սանահինը նշվում է միայն Ամենափրկիչ եկեղեցու կառուցումից հետո՝ 966 թ-ից: Եկեղեցին կառուցել են Աշոտ Գ Ողորմած արքան և Խոսրովանուշ թագուհին՝ իրենց որդիների՝ Գուրգենի և Սմբատի արևշատության համար: Սրա մասին վկայում են Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելյան պատին պատկերված երկու եղբայրների քանդակը՝ մեկի գլխավերևում գրված է Կյուրիկե /Գուրգեն/ Արքա՝ Լոռվա կամ Տաշիր-Ձորագետի Հայկական թագավորության հիմնադիրը, մյուսի՝ Սմբատ Արքա, հետագայում հայտնի որպես Սմբատ Տիեզերակալ Բագրատունի, իսկ տվյալ դեպքում, հոր՝ Աշոտ Գ Ողորմածի գահակիցը հայոց գահին:

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին կառուցված է տեղական, սրբատաշ, կապտա-մոխրագույն բազալտից: Եկեղեցու ներսի քանդակներից առանձնանում են գառան, ցլի, ինչպես նաև մարդու գլուխը, որ պատկերված են գմբեթը սատարող կամարների անկյուններում: Ուշագրավ է եկեղեցու հյուսիս-արևելյան ավանդատան ձևավորումը, քանի որ այնտեղ պատկերված է Աստվածածին եկեղեցու մանրակերտը: Ժամանակագրական առումով, այն մանրակերտերից ամենահներից մեկն է: Ժամանակին, եկեղեցին ներսից պատված էր որմնանկարներով, որ պահմապնել են միայն մի քանի վայրերում:

Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին համալիրի ամենաընդարձակ կառույցն է և գտնվում է Աստվածածին եկեղեցուն զուգահեռ՝ 4 մետր դեպի հարավ: Կառուցված է սրբատաշ բազալտի մեծ կտորներից՝ 966 թվականին: Այն նույնպես խաչաձև- գմբեթավոր կառույց է: Արևելքում է գտնվում խորանը, իսկ 4 կողմերում գտնվում են աղոթասենյակները, երկրորդ հարկում տեղակայված ավանդատներով: Արևելյան աղոթարանի երկրորդ հարկում տեղակայված ավանդատները ծառայել են որպես պահոց՝ ուր բարձրացել են փայտե աստիճաններով:

Եկեցեցին ուներ 2 մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային: Հյուսիսայինը ժամանակի ընթացքում փակվել է, քանի որ երկու եկեղեցիների արանքում կառուցվել էր կաճառը: Ամենափրկիչ եկեղեցին մեզ է հասել էական փոփոխություններով: Նախնականում այն ուներ կիսակլոր խորան, որին կպած էին 10 սյուներ: Խորանի այս ոճը առաջինն է զարդարված նման սյուներով:

Սուրբ Ամենափրկիչի խորանի անկյունում պահպանվում են Անահիտի տաճարի հետքերը՝ սյուների մնացորդները: Եկեղեցում խաչքար կա՝ զարդարված հավերժախաչերով: Իր տեսակի մեջ այն եզակի նմուշ է միջնադարյան հայոց խաչքարագիտական արվեստում:

Մեկ այլ՝ Սբ. Գրիգոր եղեկեցու կառուցման թիվը հայտնի չէ: Համաձայն մի կարծիքի, այն կառուցել է Դավիթ Անհողին արքայի դուստրը՝ Հրանուշ թագուհին 1061-ին: Այնուամենայնիվ, ճարտարապետական զննության արդյունքում, եկեղեցին վերագրվում է 980-ականներին:

10-րդ դարի վերջին, 11-րդ դարի սկզբին Ամենափրկիչ և Աստվածածին եկեղեցիների կողքին կառուցվել է Սանահինի կաճառը՝ բարձրագույն դպրոցը: Կաճառը կոչվել է Մագիստրոսի կաճառ, քանի որ այստեղ դասավանդում էր իր ժամանակի ամենաուսյալ այրերից մեկը՝ զորավար, իշխան, փիլիսոփա Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին:

Կաճառը կառուցվել է երկու եկեղեցիների արանքում կամարաձև միջանցք կառուցելու արդյունքում: Երկու պատերի մեջ գտնվող խորշերը ծառայել են որպես նստարաններ՝  ուսանողների համար:

Բացի իր հիմնական գործածությունից, այն ունեցել է այլ գործառույթ նույնպես: Իրար մոտ գտնվող կամարները միացնում են 2 եկեղեցիները՝ կառույցին տալով սեյսմակայունություն:

Վանական համալիրի ամենակարևոր կառույցներից մեկը գրադարան-գրատունն է: Այն գտնվում է Սբ. Գրիգոր շրջանաձև հատակագծած եկեղեցու մոտ, Աստվածածին եկեղեցու հյուսիս-արևելքում: Կառուցվել է 1063 թվականին Դավիթ Անհողինի դուստր Հրանուշ թագուհու հրամանով: Գրատունը հիմնականում ծառայել է որպես գրադարան, որտեղ պահվում էին բազում ձեռագրեր: Չնայած, որ Սանահինը հայտնի գիտա-ուսումնական կենտրոն էր, ցավոք միայն 30 ձեռագիր է պահպանվել և հասել մինչ մեր օրերը: Գրատան ճարտարապետական որոշ տարրերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այդտեղ հեթանոսական տաճար է եղել, հավանական է՝ նվիրված Տիր աստծուն:

Գավիթի կառուցումը տևել է 1181 թվականից մինչև 1184 թվականը:  Շինարարական աշխատանքները ղեկավարում էր ճարտարապետ Ջամհայրը, իսկ հովանավորն էր Ամիր Քուրդ Արծրունին՝ Մահկանաբերդի իշխանը և  Գրիգոր Տուտեորդին: Գավիթի շինարարությանը մասնակցել են նաև Կյուրիկե Գ Արքայի դուստրեր՝ Մարիամը, Ռուսուդանը, Բորինան: Նրանցից յուրաքանչյուրը կառուցել է գավիթի 4 սյուներից մեկը:

1211 թվականին իշխան Վաչե Վաչուտյանը կառուցեց Ամենափրկիչ գավիթը: Գավիթի մուտքի ձախ մասում տեղադրված է Վաչէ Վաչուտյանի որդու՝ Քուրդ Վաչուտյանի և նրա կնոջ՝ Խորիշահի հիշատակին տեղադրված խաչքարը: Հաճախ Քուրդ Իշխանին շփոթում են Ամիր Քուրդ Արծրունու հետ, ով թաղված է Հաղբատում, բայց նրանք տարբեր անձիք են, որ ապրել են միևնույն ժամանակահատվածում:

Վանական համալիրի վերջին մեծ կառույցը զանգակատունն է: Այն համարվում է Հայաստանի ճարտարապետության մեջ ամենահին առանձին կառուցված զանգակատունը: Սանահնի զանգակատան կառուցումը կատարվել է 13-րդ դարի սկզբներին: Հաջորդաբար, կառուցվել է նաև Հաղբատի զանգակատունը՝ 1245 թվականին:

Բացի այս կառույցներից, ասյտեղ են գտնվում նաև այլ կառույցներ, հատկապես հներից են Կյուրիկյանների դամբարանատունը՝ որ գտնվում է Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելքում: Կյուրիկյան դինաստիայի առաջին արքա Գուրկեն-Կյուրիկեի և նրա որդի՝ Դավիթ Ա Անհողինի շիրիմները ամփոփված են այստեղ: Ցավոք այն կանգուն չի մնացել, այլ ավիրվել է, իսկ քարերը օգտագործվել են եկեղեցու վերակառուցման ժամանակ, իսկ Դավթի գերեզմանն առհասարակ անհետացել է:

Հաջորդը Զաքարյանների դամբարանն է, որ գտնվում է հիմնական համալիրից հարավ-արևելք: Այն կառուցվել է Իվանե և Զաքարե եղբայրների կողմից 1189-ին: Այստեղ են ամփոփված նրանց հոր՝ Ամիրսպասալար Սարգիս Մեծի, նրա հորեղբոր՝ Վահրամի, և Զաքարեի աճյունները: Միակ պահպանված խաչքարը, որ հարում է ներսի կամարներից մեկին, պատկանում է Սարգիս Մեծին:

19-րդ դարում Զաքարյաններից սերող Արղությանները այստեղ կառուցեցին մեկ այլ դամբարան Ամենափրկիչ եկեղեցու հարավ-արևելքում:

Զաքարյանների դամբարանի հարևանությամբ գտնվում են Սբ. Հակոբ և Հարություն եկեղեցիները: Սբ. Հակոբ եկեղեցին, որ գտնվում է դամբարանի արևելքում, վերագրվում է 10-րդ դարի վերջ, 11-րդ դարի սկբին: Գրիգոր Տուտեորդու խաչքարը հարում է 13-րդ դարով թվագրվող  Սբ. Հարություն եկեղեցու հյուսիսային պատին:

Կաճառի հետևի մասում է գտնվել Կյուրիկյանների դամբարանը: Այնտեղ պահպանվում է Կյուրիկե Ա տապանը, իսկ կողքը թաղված Դավիթ Ա Անհողինի գերեզմանը քանդել է…

Ալավերդի քաղաքում՝ Դեբեդ գետի վրա է գտնվում Սանահինի քարե կամուրջը: Այն միաթռիչք կամար ունեցող կամուրջն է՝ 18.6 մետր երկարությամբ:  Սանահինի կամուրջը կառուցել է  Կյուրիկյան թագուհի Վանենին XII դ. վերջին ի հիշատակ իր վաղամեռիկ ամուսնու՝ Աբաս Կյուրիկյան թագավորի:

Վահե Լոռենց

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin