ՄՈՄԻԿ

Հայը հյուրընկալ է, հայը խելացի է, հայը․․․ հային բնութագրող շատ բառեր կան։ Բայց երևի ամենաբնորոշը՝ Հայը շինարար է․․․

Մոմիկն աշխարհին հայտնի է որպես ճարտարապետ՝ շնորհիվ իր կերտած փառահեղ կոթողների։ Բայց մինչ ճարտարապետ դառնալը նա նկարիչ էր, ծաղկող, քանդակագործ․․․ Միայն 14-րդ դարասկզբին Մոմիկը հռչակվեց որպես ճարտարապետ և Վարդպետ։

Մոմիկի ծննդավայրի մասին կարծիքները հակասական են։ Ոմանք պնդում են, թե նա կիլիկեցի է։ Շատերը պնդում են, որ Մոմիկը հենց տեղացի է՝ սյունեցի։ Ապացուցված է, որ Վարդպետը ծնվել է 1260-1265 թվականներին, Վայոց Ձորի Ույգուր գյուղում։

Ամեն դեպքում Մոմիկը գործել է նաև Կիլիկիայում։ Նրան իր հետ Ստեփանոս Օրբելյանն է Կիլիկիա տարել՝ երբ այցելում էր կաթողիկոսանիստ Հռոմկլա՝ եպիսկոպոս ձեռնադրվելու։ 1283 թվականին Մոմիկը Լևոն Գ արքայի կնոջից՝ Կեռան թագուհուց պատվեր ստացավ՝ ծաղկելու մի ավետարան։ Այսինքն՝ այդ թվականին Մոմիկը պետք է, որ նշանավոր ծաղկող լիներ։ Քիչ հավանական է, թե հայոց թագուհին պատահական մեկին վստահեր ու պատվեր տար։

Մինչև Կիլիկիա գնալը, Մոմիկն աշակերտել է Հովասաբ աբեղային, որն էլ ապագա Վարդպետին  սովորեցրել է գիրքը ծաղկելու արվեստը։

Մոմիկի ձեռագիր ու ծաղկած գործերից մեզ են հասել միայն 4 ավետարաններ։

Ինչպես ավետարաններից մեկի հիշատակարանում վկայված է՝ 1307 թվականին  վատանում է Մոմիկի տեսողությունը և նա չի կարողանում ավարտել Հովհաննես Օրբելյան եպիսկոպոսի պատվիրած ավետարանը և ստիպված հրաժարվում է սիրած գործից։ Բայց չի ընկճվում և անցնում է քարտաշության։

Մոմիկն իր մականունը վաստակել էր դեռ պատանի հասակում, երբ մանրանկարչությամբ էր զբաղվում։ Սյունաց թեմի առաջնորդ, պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը մրցույթ է հայտարարում և 40 քարտաշ վարպետների հրավիրում՝ հանձնարարություն տալիս։ Հաղթում է Մոմիկը։ Եվ Օրբելյան պատմիչը հիացած ասում է, որ եթե քարը նրա կամքին ենթարկվում է մոմի պես, ապա եկեք նրան Մոմիկ անունը տանք։ Եվ պատմությունը մեզ չի փոխանցել Վարդպետի իսկական անունը։ Նա սերունդներին ճանաչելի դարձավ հենց Օրբելյան պատմիչի տված մականվամբ։

Եվ ազդեցիկ հոգևորականն ու նշանավոր պատմիչը մինչև կյանքի վերջը հովանավորեց Մոմիկին։ Մոմիկն իր երախտագիտությունը հայտնեց Ստեփանոս Օրբելյանին, 1306 թվականին Նորավանքում կերտելով նրա հիշատակը հավերժացնող խաչքար։

Մոմիկը սովորել է Գլաձորի համալսարանում։ Նա կիրթ ու գրագետ էր, եղել է Օրբելյան իշխանական տան քարտուղարը։ Տիրապետել է բազում լեզուների, այդ թվում՝ հունարենին, վրացերենին, ույղուրդերենին, լատիներենին․․․

Հայտնի է նաև, որ նա ճամփորդել է Հայաստանում ու Կիլիկիայում։ Անիում ծանոթացել է Երիցակ վարպետի հետ, ով Մոմիկին սովորեցրել է նկարչության, ծաղկման արվեստի գաղտնիքները։ Նրանք միասին փախչում են մոնղոլների կողմից կեղեքվող հայոց մայրաքաղաքից ու երկար շրջում միասին, ապրում թշվառության մեջ։ Մոմիկը Երիցակ վարպետին Պապ էր կոչում, բայց նրանք ազգականներ չէին։

Չի բացառվում, որ Մոմիկն աշակերտել է նաև Նորավանքի և Օրբելյան տան առաջին ճարտարապետ Սիրանեսին՝ հետագայում շարունակելով և զարգացնելով նրա գործը։

Մոմիկի գործունեությանը նպաստեց նաև ժամանակի քաղաքական անցքերը։ Ողջ Հայաստանում մոլեգնում էր մոնղոլական լուծը և երկիրը սոցիալական խոր ճգնաժամի մեջ էր։ Բացառություն էր միայն Սյունիքն, ուր Օրբելյան իշխանները կարողացել էին մոնղոլների հետ լեզու գտնել և իրենց տիրույթները զերծ պահել ասպատակություններից։ 14-րդ դարում Օրբելյանները լիակատար անկախություն էին ձեռք բերել Զաքարյաններից և իրենց ռազմական, քաղաքական ու սոցիալական դիրքով ու ազդեցությամբ գերազանցում էին Զաքարյաններին։

1321 թվականին Մոմիկը կառուցեց իր առաջին խոշոր գործը՝ Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Օրբելյան իշխանների ապարանքի հարևանությամբ։ Մոմիկն այս եկեղեցին կառուցել է Տերսայիճ Օրբելյանի պատվերով։ Արենիի եկեղեցին Օրբելյանների իշխանական տան եկեղեցին էր։

Ճարտարապետական կոթողներից Մոմիկի կերտած մեզ են հասել նաև Նորավանքի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու գավիթը, Բուրթելաշեն հոյակերտ կոթողը, Եղեգիսի Զորաց տաճարը որը կառուցեց Տերսայիճ Օրբելյանի պատվերով, և իր առաջին գործը՝  Տաթևի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին։

Նորավանքում Սիրանես վարպետի կառուցած գավիթն ավերվել էր 1321 թվականի երկրաշարժից, և այն վերակառուցեց Մոմիկը՝ ավելի կատարելագործելով ու գեղեցկացնելով ճոխ շինությունը։

Հետաքրքիր լուծում ունի Զորաց տաճարը։ Այն բաղկացած է միայն խորանից և երկու արևելյան ավանդատներից։ Մնացած հատվածը բաց է։ Դա արվել է՝ զորքի համար պատարագ մատուցելու նպատակով, որպեսզի բաց տարածքում կայանած զորքին  մատչելի լինի պատարագը։

Մոմիկի քանդակներից մեզ են հասել Նորավանքում Հայր աստծու և Աստվածամոր պատկերները, Արենիի եկեղեցու Աստվածամոր պատկերը։

Մոմիկը գործերի գլուխգործոցը Բուրթելաշենն է; Այստեղ մի շինության մեջ, տարբեր հարկերում Մոմիկը համադրեց գավիթ տապանատունը, եկեղեցին և զանգակատունը՝ շքեղ ռոտոնդայով։ Նա չկարողացավ ավարտին հասցնել կառույցը, շուտ մահացավ, բայց Բուրթլաշենը միշտ կմնա նրա գործերի պսակը։

Հետաքրքիր է, որ դեռ Բուրթելաշենի կառուցումից 30 տարի առաջ ծաղկած մի ավետարանում Մոմիկը երկհարկանի եկեղեցի է պատկերել։ Սա նշանակում է, որ դեռ ծաղկող աշխատելու ժամանակ նրա միտքը պրպտում էր ճարտարապետության շուրջ։ Եվ դառնալով ճարտարապետ՝ Մոմիկը կատարեց իր սխրանքը՝ կերտելով ոչ թե կրկնահարկ, այլ՝ եռահարկ այս եկեղեցին։

Բուրթելաշենի հետ կապված տխուր ավանդազրույց է հյուսված, համաձայն որի՝ Մոմիկը  սիրահարվում է Բուրթել իշխանի դստերը։ Իշխանը խոստանում է դստերը Մոմիկի հետ ամուսնացնել, եթե վերջինս երեք տարվա ընթացքում այնպիսի հոյակերտ շինություն կերտի, որի նմանը չկա աշխարհում։ Մոմիկը հանձն է առնում։ Սակայն ուխտադուրժ իշխանը ոչ միայն խոսքի տերը չէր, այլև հրում է Մոմիկին եկեղեցու երրորդ հարկից ու ցած գցելով՝ սպանում։

Սա իհարկե, սոսկ ավանդազրույց է՝ հորինված հետագա դարերում։

Մոմիկը մահացել է 1333 թվականին, Նորավանքում։

Մոմիկի գերեզմանի խաչքարը պատրաստվել ու տեղադրվել է որդու կողմից։  Նրա վրա արձանագրված է․-Յիշեա Քրիստոս Աստուած Մոմկա հոգին եւ ողորմեա։ Թվ ՉՁԲ։

 

Վահե Լոռենց

 

 

 

 

Facebooktwitterlinkedin