ՄԱՐԻԱՄ  ԿՅՈՒՐԻԿՅԱՆ

Լոռվա Կյուրիկյան թագավորությունը ձևավորվել է 10-րդ դարի վաթսունական թավականներին, հայոց Աշոտ Գ Բագրատունի արքայի վարչական բարեփոխումների արդյունքում, երբ նրա որդին՝ Գուրգեն-Կյուրիկե Ա, դարձավ Տաշրա երկրի թագավոր։ Նրան հաջորդած Դավիթ Ա Անհողինի օրոք (990-1048) թագավորությունը հասավ հզորության գագաթնակետին՝ իր մեջ ներառելով ոչ միայն Լոռին, այլև Շիրակի արևելյան հատվածը, Աղվանքը՝ Քուռ գետի միջին հոսանքով, ողջ Կախեթը և Արևելյան Վրաստանը, Հյուսիսային Արցախը։ Դավիթը փորձեց նաև Անվո գահին տիրանալ, բայց հաջողություն չունեցավ։ Նա ստեղծեց Բագրատունիների հյուսիսային դաշնությունը, երկու անգամ ջախջախեց Դվնո ամիրայի զորքերին։ Դավիթի հզորությունն այնքան մեծ էր, որ Մատթևս Ուրհայեցին նրան կոչում է Ազգապետ Հայոց։

Դավիթին հաջորդած Կյուրիկե Բ արքան (1048-1090) հաջողությամբ պայքարեց զորեղացած վրացական թագավորության դեմ։ Նա նաև դաշն կապեց սելջուկ սուլթան Ալփ-Ասլանի հետ և Լոռվա թագավուորթյունը զերծ պահեց թուրքական նվաճումներից։

Սակայն Կյուրիկե Բ հաջորդները՝ Դավիթ Բ և Աբաս երկվորյակ արքաներն անկարող եղան դիմակայել վրացական ճնշմանը և 1118 թվականին, Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորությունը (1001 թվականից պետությունը կրում էր Աղվանից թագավորություն անվանումը) կործանվեց․ վրացական բանակը գրավեց Լոռին։

Լոռվա արքաները տեղափոխվեցին Տավուշ՝ Մածնաբերդ և Նոր Բերդ։ Նրանք ձևականորեն պահպանեցին Հայոց թագավոր տիտղոսը։ Բայց քաղաքական և ռազմական ազդեցություն բնականաբար, արդեն չունեին։ Մյուս կողմից, Կյուրիկյանները պահեցին իրենց տնտեսական զորությունը, որի շնորհիվ Լոռվա թագավորության տարածքում հոյակերտ ու մեծ կոթողներ կառուցեցին։ Նաև, նոր բարձրացող հայկական ազնվական շատ տներ՝ Զաքարյանները, Օրբելյանները, Հասան-Ջալալյանները, մյուսները, խնամիական կապեր էին հաստատում Կյուրիկյանների հետ՝ իրենց տոհմում արքայական արյուն ունենալու և սույնով, իրենց հավակնությունները հայոց քաղաքական կյանքում հիմնավորելու համար։

Կյուրիկե Գ բազմազավակ հայր էր․ ավագը՝ Մարիամ արքայադուստրը, կուսակրոն էր, Մամքան դուստրը Արցախի զորեղ իշխան Հասան Ջալալի կինն էր, Ռուսուդան դուստրը  Իվանե Օրբելյանի կինն էր, Վանենի դուստրը,  ամուսնացած էր ոմն Դավթի հետ, և Աբաս որդին, նույն ինքը Կյուրիկյան թագավոր Աբաս Բ, որ մահացավ 19 տարեկան հասակում, ամուսնացած էր Վանենի (Նանե) իշխանուհու՝ Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների քրոջ հետ։

Մարիամ արքայադստեր վաստակը ցավոք, քիչ է գնահատված պատմության մեջ։ Բայց նա այնպիսի կոթողներ է կերտել, որոնք ոչ միայն կարող են մրցակցել հայ և օտար  ճարտարապեական գլուխգործոցների հետ, այլև՝ մարիամաշեն այդ կոթողները խոր հետք են թողել միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ։

Ցավոք, ինչպես շատ դեպքերում, այս հրաշագեղ կոթողների ճարտարապետի անունն անհայտ է․ հայն անմահացրել է մեկենասների անունը, իսկ ով նաև հոգի և միտք է դրել գործի մեջ՝ նրա անունը հավիտենական մշուշով է պատված։

Մարիամ Կյուրիկյանի առաջին հոյակերտ կոթողը Քոբայրի վանքն է։ 1171 թվականին նա ավարտին հասցրեց գլխավոր եկեղեցու կառուցումը։ Այսօր էլ, անգամ կիսաավեր վիճակում, Քոբայրի եկեղեցին հիացնում է իր հրաշագեղությամբ և բնության հետ իր ներդաշնակությամբ։

«Թւ/ին/ ՈԻ (1171) ես Մարիամ` դուստր Կիւրիկէի/ թագաւորի, յազգէ Բագրատունի, շին/եցի զս/ուր/բ կաթողիկէս աւագնութ/եամ/բ քւեր իմո Ռուսուգանա` յիշատակ մեզ եւ ծնող/աց մերոյ եւ հաւրաքւեր մերոյ Ռուսուգա/նա եւ եղբաւր մերո Աբասա: Որք երկրպա/գէք Ք/րիստոս/ի ի ս/ուր/բ քաւարանիս` յիշեսջիք ի Ք/րիստո/ս, զի վասն նեղութե/ա/նն/ տեղւոյս շատ աշխատեց/աք/»:

13-րդ դարում, Քոբայրի վանքն էլ ի թիվս այլ եկեղեցիների, Իվանե Զաքարյանը վերածեց քաղկեդոնական եկեղեցու։ Ըստ Մխիթար Այրիվանեցու՝ Հենց Քոբայրում էլ Մարիամը գործել է որպես միանձնուհի և մայրապետ։ Այդ մասին արձանագրություններում հիշատակություն կա՝ Թագավորազուն Մարիամ․․․

1173 թվականին Մարիամի կրտսեր քույր Ռուսուդանը կառուցել է Այգեհատի եկեղեցին։

1181 թվականին Մարիամն իր քույրերի հետ կառուցեց Սանահնի Ամենափրկիչ եկեղեցու գավիթ-ժամատունը: Կառուցմանը մասնակցել են Մարիամը, Բորինան, Ռուսուդանը, իրենց մայր Թամարը, հորաքույր Ռուսուդանը: Դրա մասին նրանք թողել են արձանագրություն.

«Ես Մարիամ Բագրատունի դուստր արքաին Կիրիկի մեծաւ յուսով կանգնեցի զսիւնս զայս եւ ետու զիմ հայրենի սբ. Նշանս մեծածախ պահարանով ի սբ Ածածինս, սկեան արծաթի եւ տաւնացուցակ…»։

Արձանագրություն է թողել նաև քույր Բորինան.

«Ես Բաւրինա, նոյն արքայի դուստր, քոյր Մարիամու, կանգնեցի զսիւնս զայս եւ զիս յիշեցէք ի Քս»:

Նաև` Ռուսուդանը.

«Ես Ըռուսուգան, նմին արքաի դուստր, քոյր Մարիամա, կանգնեցի զսիւնս` լինել ինձ սիւն լուսո ի կեանս յաւիտենից»։

Հետաքրքիր է` քույրերը  շեշտում են իրենց ազգակցական կապը Մարիամի հետ:

Վանքի գավթի չորս սյուներից յուրաքանչյուրը կրում են այս շինարար կանանցից մեկի անունը։

Ապա, 1185-ական թվականներին Մարիամի հրամանով, իր քույրերի՝ Բորինայի և Ռուսուդանի, հորաքույր Ռուսուդանի մասնակցությամբ, կառուցվեց Հաղբատավանքի գավիթը, որպես Կյուրիկյան արքաների տապանատուն։

Նա հովանավորում էր Հաղբատավանքին։ 13-րդ դարում Մարիամ Կյուրիկյանը Հաղբատավանքին է նվիրել ոսկյա կազմով մեծ ավետարան։

1200 և 1212 թվականներին Մարիամն իր քույր Ռուսուդանի հետ վերակառուցման աշխատանքներ է կատարել Հաղբատավանքի գլխավոր գավթում։ «Թւիս ՈԿԱ: … ես` Մարիամ, դուստր Կիւրիկէ արքաի… /եւ/ քոյր իմ Ռուսուգան զխորանս շինեցաք եւ զգաւիթս… մեծածախ պահարանաւ եւ զոսկէմած աւետարանս ի ս/ուր/բ Նշ/անս/… նշանաւ ետու…»։

Մարիամի կառույցների պսակն ինչ խոսք, Ախթալայի հոյակերտ և ճոխ եկեղեցին է։ 1188 թվականին նա կառուցեց Սուրբ Աստվածածինը։ Հոյակերտ այս եկեղեցին նույնպես հետագայում գնեց Իվանե Զաքարյանն ու վերածեց քաղկեդոնական եկեղեցու։ Ախթալայի եկեղեցու կառուցման մասին Մարիամը թողել է արձանագրություն «Ես Մարիամ, դուստր Կյուրիկեի, կառուցեցի զՊղնձահանցս հողհատի Սուրբ Աստվածածինս, որ երկրպագենք․․․»։ Այսօր էլ տեղաբնակները եկեղեցին կոչում են Մարիամի անունով՝ Մեյրաման՝ Մարիամա․․․

Կյուրիկյան քույրերը հետագայում կառուցեցին նաև Հավհանավանքի պարիսպները։

Արցախում էլ շինարարական գործունեություն էր ծավալել Կյուրիկյան կրտսեր արքայադուստրը՝ Մամքանը։ Դադիվանքում գրած արձանագրության մեջ հիշատակվում է․ «Ես Մամա թագուհի ամուսին Հասնայ՝ դուստր Կորիկայ թագաւորին, կացաք յաւագութեան ամս Խ, ես եւ այր իմ, և թողեալ զհայրենիքս որդւոց մերոց եկաք ի վանքս մօտ տէր Գրիգորիս և որդի մեր հոմանուն նորին և զգեցաք զձև միանձաց  և կանգնեցի զխաչս յիշատակ հոգւոյ իմոյ, որք երգրպագէք․ յաղաւթս յիշեցէք ՈԼԱ թուիս․ (1182)»։

Մարիամ Կյուրիկյանն իր քույրերի հետ շինարարական գործունեություն է իրականացրել նաև Լոռվա սահմաններից դուրս՝ Անիում, Դվինում, Վրաստանում․․․

Ե՞րբ է մահացել Մարիամ Կյուրկյանը։ Անվանի գիտնական Կարո Ղաֆադարյանը նշում է, որ նա մահացել է 1185 թվականին։ Սա ինչ խոսք, թյուր տեսակետ է, քանզի 1185 թվականից հետո առկա են Մարիամի գործունեության փաստված շատ դրվագներ։ Մարիամի մահվան կոնկրետ թվականը հանտնի չէ։ Նրա մարմինն ամփոփված է իր իսկ կառուցած Հաղբատի գավթի Կյուրիկյան տապանատանը։

 

 

Վահէ Լոռենց

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Facebooktwitterlinkedin