ՀՈՒՆՈՒՏԻ ԿԻՐՃ

Արցախի բնությունը հարուստ է, ճոխ է: Եվ Արցախի ամենագեղատեսիլ վայրերից մեկը Հունուտի կիրճն է: Բնապատմական այս արգելոցը գտնվում է Շուշիի շրջանում, անդնդախոր կիրճի մեջ, Շուշիի եզրին գտնվող և շուրջ 5 հա տարածք ընդգրկող մի սարահարթում, որին տեղացիները Կատարոտ կամ Ջդրդուզ են կոչում: Ի դեպ, բառի բացատրությունն անհայտ է: Վերջնականապաես պարզված չէ նաև Հունուտի կիրճ անվանման ծագումը:

Հոնուտի կիրճով հոսում է Կարկառ գետը:

18-րդ դարի սկզբին Լոռիից Արցախ տեղափոխված երկու եղբայրներ՝ Ավան և Թարխան հարյուրապետներն այստեղ գյուղ հիմնադրեցին: Հոնուտը շնորհիվ իր աշխարհագրական դիրքի՝ բնական պաշտպանվածություն, տաք կլիմա, գետի առկայություն և այլն, շատ արագ բնակեցվեց, շենացավ: Այստեղ 12 ջրաղացներ էին գործում, որոնք ալյուրով ապահովում էին ողջ Վարանդայի շրջանը: Հոնուտ գյուղը գտնվում է ծովի մակարդակից 890 մետր բարձրության վրա։

19-րդ դարավերջին գյուղն ուներ 19 ծուխ՝ 130 բնակիչներով: Իսկ 1930-ական թվականներին, համատարած կոլեկտիվացման արդյունքում Հոնուտը լքվել է:

Հոնուտ գյուղում առանձնակատուկ ճարտարապետական կոթող է Կառկառ գետը կամարող  քարե կամուրջը։ կամուրջը կառուցվել է 1720 թվականին և մինչ այժմ ծառայում իր նպատակին: Հունոտի կամուրջն ունի 25 մ երկարություն, 4 մ լայնություն և 8 մ բարձրություն:

Հունուտի կիրճի ամենագեղեցիկ վայրն իհարկե՝ Զոնտիկներ կոչված վայրն է: Ունի մեկ այլ անվանում ևս՝ Մամռոտ Քար: Ներքին հոսքի ջրերն այստեղ երկրի արտաքին մակերես են դուրս գալիս և թափվելով մամռապատ քարի վրա՝ հովանոցաձև ջրվեժ են գոյացնում, որտեղից էլ առաջացել է Զոնտիներ ռուսերեն անվանումը:

Սակայն Հոնուտի կիրճը բնակեցված է եղել դեռ վաղնջական ժամանակներից: Մարդիկ այս կիրճի անմատչելի ժայռերն օգտագործել են թե՛ բնակության, թե՛ պաշտպանական նպատակներով: Կիրճում առկա բնական քարանձավները երբեմն արհեստական մեծացրել են, ամրացրել պարիսպներով ու ծառայեցրել իրենց նպատակներին:

Հոնուտի կիրճի ամենամեծ քարանձավը Ավանի Քերծն է: Այն ունի 77 մետր խորություն, 16 մետր լայնություն: Իսկ բարձրությունը տեղ-տեղ հասնում է 10 մետրի:

Այս քարանձավում մարդիկ բվնակվել են դեռ մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակից: Իսկ 18-րդ դարում Ավան Հարյուրապետն այն դարձրեց Արցախի պաշտպանական կարևորագույն պատվարներից մեկը:

Մոտակայքում նշանավոր է նաև Ալեքսանա Ղուզե քարանձավը, որը գտնվում է Քարինտակ գյուղի մոտ։ Քարանձավն ունի 7 առանձին սրահներ, մոտ 50 մետր խորություն։ Նախաքրիստոնեական շրջանում այստեղ տաճար է եղել։

Ի դեպ, քարանձավը Սպիտակաթև չղջիկների միակ կացարանն է տարածաշրջանում։

Մ․Բարխուդարյանը գրում է, որ 1886 թվականին մի կատաղի վագր էր հայտնվել Հոնուտի կիրճի քարանձավներում ու սարսափ էր տարածում։ Վագրը հայտնվել է նաև Գանձակի շրջակայքում, ի վերջո՝ սպանվել Ջեբրաիլում։

Հոնուտի կիրճի բարձրադիր մասում, Շուշիի եզրին է գտնվում Կատարոտ կամ Ջդրդուզ կոչված շուրջ 5 հեկտար տարածք ընդգրկող սարահարթը։ Այնտեղից չքնաղ տեսարան է բացվում դեպի Հոնուտի կիրճ, և Արցախ այցելող զբոսաշրջիկների ամենասիրելի վայրերից է։

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin