ՀԻՆ ԽՆՁՈՐԵՍԿ

Հին Խնձորեսկը լքված գյուղ և հնավայր է Սյունիքի մարզում, Երևանից 254 կմ հեռավորության վրա:

Խնձորեսկ բառը երկու ստուգաբանությունը ունի: Առաջինի հիմքում խնձորն է, քանի որ տարածաշրջանը հարուստ է խնձորով, երկրորդ տարբերակի համաձայն՝ անվան հիմքում ընկած է Խոր ձոր արտահայտությունը:

Հին Խնձորեսկը գտնվում է գրեթե երեք կիլոմետր ձգվող խոր ձորի աջ ու ձախ լանջերին: Տարածքը բավական էրոզիայի է ենթարկված և այնտեղ ամենուր վեր են խոյանում մինչև 120 մետր բարձրությամբ ժայռեր:

Մարդիկ վաղնջական ժամանակներից այս ժայռերը փորել են և ծառայեցրել կեցության նպատակներով: Փաստորեն, Հին Խնձորեսկը բնական և ձեռագործ հուշարձանների յուրօրինակ համադրություն է:

Ժայռափոր տներն էլ յուրօրինակ կառուցվածք ունեն: Հաճախ այնպես են դասավորված, որ նմանվում են բարձրահարկ ու թեք  շենքի՝ մեկի տան կտուրը միաժամանակ ծառայում է ավելի բարձրում գտնվող տան համար որպես բակ: Մարդիկ տներ բարձրացել են պարաններով և հյուսածո լաստերով:

Հին Խնձորեսկն ունեցել է 11 թաղ:

Ճիշտ է, Հին Խնձորեսկի մասին գրավոր ամենահին հիշատակությունը վերաբերվում է 13-րդ դարին, սակայն այստեղ մարդիկ ժայռափոր տներում և քարանձավներում բնակվել են վաղնջական ժամանակներից: Խնդիրը ոչ միայն տեղանքը լավագույնս օգտագործելու մեջ է: Բանն այն է, որ քարանձավներում տարվա բոլոր ամիսներին կայուն ջերմաստիճան է տիրում, բացի այդ, պակաս կարևոր չէ՝ անվտանգությունը.  վայրի գազաններից, բնական տարերքներից, թշնամիներից պաշտպանվելու համար ժայռափոր կացարանները լավ լուծում են:

Նաև այս հանգամանքը հաշվի առնելով, 1722-1729 թվականների հայ ազատագրական պատերազմի ժամանակ, թուրքերի կողմից Հալիձոր բերդի գրավումից հետո, հայոց ազատամարտի առաջնորդը՝ Մխիթար սպարապետը, հենց Հին Խնձորեսկը դարձրեց իր գլխավոր ռազմակայանը:

Եվ Հին Խնձորեսկի բնակիչները հայտնի էին իրենց մարտունակությամբ, ռազմատենչությամբ, նվիրվածությամբ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Հին Խնձորեսկը խորհրդային բանակին տվել է մեկ գեներալ, 8 գնդապետ, 80 սպա և 200-ից ավելի շքանշանակիր զինվորականներ։

1735 թվականին Աբրահամ Կրետացի կաթողիկոսն այստեղով անցնելիս այսպես է նկարագրել Խնձորեսկը:  ,,Գիշեր թե ցերեկ, ամեն րոպե, ուժերի անհամեմատ մեծ գերակշռություն ունեցող հրոսակների կողմից հարձակման ենթարկվելու վտանգը խնձորեսկցիներին ստիպել է որպես կացարան հարմարեցնել այն քարանձավները, որոնք փորված էին ժայռի մեջ, հաճախ գետնից 20 – 30 մ բարձրության վրա,,։ Կրետացին զարմանքով է դիտել, թե ինչպես պարանով քարանձավ էին մագլցում նույնիսկ կանայք՝ մեջքին կապած երեխա կամ քթոց։

Այս կացարաններն էլ իրենց կառուցվածքով տարբեր են. Կախված տերերի սոցիալական աստիճանից՝ պարզ, մի սենյականոցից մինչև ամենաբարդ կառուցվածքով լաբիրինթոսներ:

Ի դեպ, Հին Խնձորեսկը 20-րդ դարի սկզբին ավելի, քան 8000 բնակիչներով համարվել է Արևելյան Հայաստանի ամենամեծ գյուղը, ուր կային 27 ժայռափոր խանութներ, 3 ներկատուն, կաշեգործական արհեստանոցներ, 7 դպրոցներ:

Խնձորեսկցիները զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, արհեստներով. Հռչակված էին Հին Խնձորեսկի աշուղները, երգիչ-սազանդարները, որոնք երբեմն հասնում էին մինչև Թավրիզ, որպեսզի մասնակցեն պարսկերենով կատարվող ժողովրդական երգի մրցույթներին։

Հին Խնձորեսկում 4 եկեղեցիներ են եղել՝ Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Թադևոս, Անապատ և Հին եկեղեցին:

Գյուղը լքվել է 1950-ական թվականններին:

2012 թվականին գործարկվել է Հին Խնձորեսկի երկու ձորափները՝ Ղանդունց նովն ու Ներքին թաղը իրար միացնող 160 մետր երկարությամբ, 63 մետր առավելագույն բարձրությամբ ճոճվող կամուրջը: Այն իր տեսակի մեջ եզակի, գեղեցիկ և տեսարժան կամուրջ է:

 

Վահէ Լոռենց

 

 

 

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin