ՀԱՑԸ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հայաստանը մարդկային քաղաքակրթության բնօրրաններից է: Դեռ հազարամյակներ առաջ Հայկական լեռնաշխարհում մարդն ապրել է, արարել, ստեղծագործել: Հայկական լեռնաշխարհի բնությունը հարուստ է ու բազմազան: Այստեղ բոլոր պայմանները կան մարդու կենսագործունեության համար: Անտառներ, հարուստ ալպիական մարգագետիններ, առատ ջրային պաշարներ… Եվ մարդը բանական արարած լինելով, նրա կյանքն ու գործունեությունը անմիջականորեն կապված է բնությանը:
Մարդիկ Հայաստանում առաջինն են զբաղվել երկրագործությամբ, անասնապահությամբ: Հնագիտական պեղումները վկայում են Հայաստանում երկրագործության, տասնյակ հազարավոր տարիների վաղեմության մասին: Այստեղ դեռ հազարամյակներ առաջ են մարդիկ ցորենի տարբեր տեսակներ մշակել, գինի և գարեջուր պատրաստել:
Դեռ առաջին պետական կազմավորումների ի հայտ գալուց շատ առաջ, Հայկական լեռնաշխարհում բնակվող հայախոս շատ ցեղեր ու ցեղային միություններ ունեին իրենց դիցարանը, ծեսերը: Քանի որ Հայաստանի ռելիեֆը կտրտված է, երկրում ապրող տարբեր ցեղային միավորումներ խիստ սահմանափակ էին հաղորդակցվում միմյանց հետ: Բայց առաջին պետական կազմավորումները միավորեցին Հայկական լեռնաշխարհի բոլոր ցեղերին, ստեղծվեց միասնական պետություն և միասնական դիցարան: Սրա հետ մեկտեղ ավելի սերտացավ կապը Հայկական լեռնաշխարհի բոլոր ցեղախմբերի միջև: Միասնական դիցարան ունենալը պարտադրեց նաև միասնական տոնածիսական արարողակարգ, հետևաբար` տոնածիսական խոհանոց:
Կամա, թե ակամա, բոլոր տոներն ու ծեսերը առնչվում են խոհանոցի հետ: Բոլոր ժամանակներում ժողովրդական տոնախմբություններն ուղեկցվել են յուրահատուկ խրախճանքով, սեղաններով: Մարդիկ խմբերով, ամբողջական համայնքներով ուխտի են գնացել հեռավոր վայրեր և այնտեղ սրբատեղերում, տաճարների և եկեղեցիների բակերում առատ սեղաններ բացել: Ցանկացած խմբակային հացկերույթ կատարվում է ոչ թե սոսկ քաղցը հագեցնելու համար, այլև իր մեջ որոշակի խորհուրդ ունի պահած: Նրա մեջ ամփոփված է նախ և առաջ տվյալ համայնքի, տոհմի, ցեղի ոգին, սեղանակիցները մեկը մյուսի նկատմամբ բարյացկամ են տրամադրված: Սեղանների շուրջ ձևավորվում են որոշակի ավանդույթներ և արարողակարգ, որ իրենց մեջ ամփոփում են ոչ միայն կենցաղային նշանակության սովորույթներ, այլև տվյալ ցեղին, էթնոսին հատուկ սովորությունների և ծեսերի համակարգ: Պատահական չէ նաև, որ հայ իրականության մեջ ընկեր բառը կազմված է ընկ-կեր` միասին կեր բառերից: Դա արտահայտում է կերակուրին, խմբակային հացկերույթին հայերի վերաբերմունքը: Խմբակային հացկերույթները աստիճանաբար հայ իրականության մեջ ձևավորեցին վարվեցողության որոշակի համապարփակ չափորոշիչներ: Յուրաքանչյուր տոն, իր յուրահատուկ արարողակարգի և ծեսի հետ մեկտեղ ունեցել է նաև յուրահատուկ խոհանոց, որ պայմանավորված է եղել մի շարք գործոններով. տեղի բնակլիմայական պայմաններով, տարվա եղանակով, տվյալ ծեսի խորհրդով և այլն: Հայոց տոնածիսական կերակրատեսակները նաև շատ բազմազան են և սննդարար: Դա կախված է նաև նրանից, որ մեր նախնիների սննդակարգը բաղկացած էր բացառապես բնական ուտեստներից և նրանց առողջությունն ու երկարակեցությունը նաև շատիվ պայմանավորված էր ճիշտ սննդահամակարգով:
Գաղտնիք չենք բացահայտի, եթե ասենք, որ խոհանոցը հայոց մեջ առանձնահատուկ տեղ է ունեցել և ունի այժմ: Մանավանդ հացը, որ հայերի մեջ պաշտվել է որպես սրբություն սրբոց: Հացի և աղի վրա երդվել են, պայմանագրեր են կնքել: Հիշենք թեկուզ Արշակի և Շապուհի պատմությունը, երբ պարսից արքան իր վարազակիր կնիքով երդումը աղի վրա է մատուցել հայոց արքային: Հիշենք դարձյալ Արշակ Բ ժամանակակից Անդոկ իշխանին, ով վիրավորվել էր, երբ Շապուհ արքան ճաշի ժամանակ նրա բարձը հեռու էր դրել իր գահավորակից: Վիրավորվել էր այնքան, որ դրանից հետո հայոց իշխանը ողջ Տիզբոնն ավերեց իր զորքով:
Հայերը երդվել են հացի վրա: Մեզանում տարածված, հացի հետ կապված շատ ասույթներ կան. ՙՀացոտ մարդ՚, ՙՀացը ծնկան ծերին՚, ՙԱղ ու հացով մարդ՚, ՙՀացակեր մարդ՚ և նմանատիպ այլ արտահայտություններ, որը վկայում է, հացի` հայոց մեջ առանձնահատուկ դերի մասին:
Եվ վերջապես, աշխարհում միայն հայերն են, որ սնվելն անվանում են ՙՀաց ուտել՚: Բոլոր ժողովուրդները ասում են ՙԳնանք նախաճաշի, ճաշի կամ ընթրիքի…՚ միայն հայերն են, որ ասում են ՙԳնանք հաց ուտենք՚: Սա ևս մի վկայություն է, հայոց մեջ հացի և խոհանոցի նկատմամբ առանձնահատուկ վերաբերմունքի: Բացի այդ` բոլոր հայերի պարտքն ու պատիվն է հյուրասեր լինելը, և առանձնահատկություն է նաև այն, որ մենք ունեցել ենք հյուրասիրության և հյուրընկալության աստվածություն` Վանատուրը: Այստեղից էլ` հայոց մեջ տարածված ՙՀյուրն աստծունն է՚ արտահայտությունը:
Ցավոք, հայոց ազգային տոնածիսական մշակույթը զգալի կորուստներով է մեզ հասել: Բայց ի ուրախություն բոլորիս, արդեն Հայաստանում արվում են քայլեր, մոռացումից փրկելու այն ամենը, ինչ հազարամյակների ընթացքում արարել են մեր նախնիները:
ՙՀայ խոհարարական ավանդույթների զարգացման և պահպանման՚ ՀԿ, որ ստեղծվել է 2007 թվականին, իր առջև խնդիր է դրել հայոց ավանդական խոհանոցի ամրագրումը որպես մշակութային արժեք, ինչպես նաև, հայոց տոնածիսական խոհանոցի վերականգնումն ու մասսայականացումը: Ամեն տարի, հունիսի 12-ին կազմակերպությունը մասսայական մեծ միջոցառում է կազմակերպում Երևանում, որն անվանակոչվել է ՙՀացը լեռներում՚: Այդ օրը կազմակերպության անդամ ռեստորաններն ու անհատ խոհարարները ներկայացնում են հայոց ավանդական տոներն ու ծիսական խոհանոցը` առանձին տաղավարներով: ՙՀացը լեռներում՚ միջոցառումը արդեն իսկ ավանդական է և մեծ մասսայականություն է վայելում: Այս գրքի նպատակը իմի բերելն է կազմակերպության այդ ձեռնարկումը և այն հասարակության ավելի լայն խավերին հասանելի դարձնելը:

ԱՄԱՆՈՐ

Տարբեր ժամանակներում հայերն ունեցել են երեք նոր տարի, որ կոչվում են Նավասարդ, Ամանոր կամ Կաղանդ: Այս տոները տարբեր ժամանակներում նշվել են տարբեր օրերի. մարտի 21-ին, օգոստոսի 11-ին, հունվարին:
Հայերի մոտ թերևս ամենաավանդական նոր տարին նշվում էր մարտի 21-ին: Այս տոնը նաև Ծաղկըմուտ է կոչվել` վկայակոչելով գարնան գալուստը: Այդ օրը հայ արորդիները նշում են Վահագնի ծնունդը: Վահագն հուր աստծո ծնունդը հին հայերի գլխավոր տոնն է համարվել: Օրվա խորհուրդը կրակն էր.
-Եկնեց երկինք,
Երկնեց երկիր,
Երկնեց և ծովն ծիրանի:
Եվ եղեգիկը կարմիր,
Երկնեց ծովում ծիրանի:
Ծուխ է դուրս գալիս եղեգան փողից,
Բոց է դուրս գալիս եղեգան փողից…
Եվ բոցից դուրս է գալիս մի խարտյաշ պատանեկիկ…
Նա հուր մազեր ուներ,
Ուներ բոցեղեն մորուք,
Եվ աչքերն էին արեգակներ…
Եվ երկրային ու երկնային տարերքներից (հուր-արև, օդ-երկինք, ջուր-ծով, հող-երկիր և ծիրանի ծով-տիեզերք ) ծնվում է Վահագնը: Վահագնի ծնունդը նաև բնության ծնունդն էր, արևածագը: Վահագնը նաև ռազմի աստվածն էր և Աստղիկի սիրեցյալը: Նա կոչվում էր Վիշապաքաղ: Վահագնը իր մեջ պարուրում էր հուրը, զորությունը և տոնի խորհուրդը հրով ու կրակով մաքրվելն էր, ազատվելը Չարի ու Վիշապի պղծությունից: Ծնվելուն պես Վահագնը կռվի է բռնվում Չարի դեմ ու հաղթում է նրան` Երկիրն ազատելով կործանումից: Վահագնը քաջության ու հզորության խորհրդանիշն էր, հայոց բանակի ապավենը: Հայ զինվորները մարտից առաջ Վահագնի աջակցությունն էին աղերսում: Վահագն աստծո գլխավոր բագինը գտնվում էր հայոց Տուրուբերան նահանգի Տարոն գավառի Աշտիշատ ավանում, որ Հայաստանի հոգևոր կենտրոնն էր:
Ամանոր բառը նշանակում է նոր տարի: Բառի ծագումնաբանությունը բխում է բնապաշտական Ամանոր աստծուց, որ հենց մարմնավորում էր Նոր տարին, Երկրի և մոլորակների պտույտը: Ամանորի տոնակատարությունը նշվում էր հայոց նոր տարուն` Նավասարդին:
Հունվարի 1-ը օրացույցային նոր տարին է, իսկ հայոց եկեղեցին հունվարի 6-ը նշում է որպես Սուրբ Ծնունդ: Կաթոլիկ եկեղեցին այդ տոնը նշում է դեկտեմբերի 25-ին: Մինչև 4-րդ դարը բոլոր քրիստոնյաները Ս. Ծնունդը նշել են հունվարի 6-ին: Սակայն անգամ քրիստոնեության ընդունումից հետո հռոմեացիները շարունակում էին հեթանոսական տոներ նշել, և ‎դեկտմեբերի 25-ին մեծ շուքով նշվում էր արևի պաշտամունքին նվիրված տոնը, ինչպես որ հայերը դեկտեմբերի 22-ին նշում են Միհրի` արևի ծննդյան օրը: Հեթանոսական ավանդույթները խափանելու համար 336թ. Հռոմի եկեղեցին դեկտեմբերի 25-ը պաշտոնապես հռչակեց Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան օր: Հետագայում Ասորիքում և գրեթե ողջ Արևելքում Քրիստոսի Ծննդյան տոնի օրը փոխադրվեց դեկտեմբերի 25-ին, իսկ հունվարի 6-ը մնաց որպես Տիրոջ Աստվածահայտնության, Մկրտության օր: Հունվարի 6-ին Ս.Ծննդյան տոնի հետ նշվում է նաև Ջրօրհնեքը, որ խորհրդանշում է Հորդանան գետում Հիսուսի մկրտությունը: Ջրօրհնեքին հայերը երբեմն նաև Տնօրհնեք են արել: Այդ ժամանակ քահանային տուն են հրավիրել, և վերջինս օրհնել է` տունն ազատելով չարքերից:
Հայոց դիցարանում Ամանորը պտղաբերության, բերքը պահպանող աստվածն էր: Ամանորի եղբայր Վանատուրը հյուրընկալության աստվածն էր, և նոր տարին նվիրված էր Ամանորին ու Վանատուրին: Ճիշտ է, տարբեր ժամանակներում նոր տարին տարբեր օրացույցներով ու ժամանակամիջոցում է նշվել, բայց դրանից տոնի էությունը չի փոխվել հայոց մեջ:
Ավանդաբար ամանորյա նախապատրաստություններն սկսվում էին տան ու բակի մաքրությունից: Այս արարողություններին մասնակից էին ընտանիքի բոլոր անդամները: Հունվարի 1-ի գիշերը աղբյուրից բերած ջրով լվացվում էր թոնրի շուրջը հավաքված ընտանիքը: Մինչ օրս էլ տարեմուտից առաջ ամբողջ տունը մաքրվում է և թարմացվում: Տարեմուտի նախօրյակին կատարվող մաքրագործման արարողություններն ու ծեսերը գալիս են բնապաշտական ժամանակներից և հատուկ են բազում ժողովուրդների: Տարվա նորոգումը, վերածնունդը խորհրդանշական կապ ունեն մարմնական մաքրության և հոգևոր սրբության հետ (սուրբ բառը ևս նշանակում է մաքուր, անարատ): Մաքրությունը խորհրդանշում է սկիզբը, անապական, նախնական վիճակը, որով սկսվելու էր նոր տարին, արևի հերթական պտույտը, նոր տարեշրջանը, նոր ժամանակը: Մաքրագործման արարողությունները նաև ներքին, հոգևոր բնույթ էին կրում: Լոռիում, օրինակ, տանտիկինը մեղր էր քսում ընտանիքի բոլոր անդամների բերաններին, իսկ Համշենում կծու կերակուր ուտելն արգելվում էր, թթու խոսք ասելը նույնպես: Այս սովորությունները կապվում էին խոսքի մոգության հետ: Համարվում էր, որ անցումային օրը յուրաքանչյուր չար խոսք կարող էր չարիք բերել ամբողջ տարվա համար, «խոսք-աղբը» կարող էր պղծել օրվա ծիսական մաքրությունը: Ընտանիքի բոլոր անդամները պետք է նոր զգեստներ հագնեին: Ընդունված էր գժտվածներին հաշտեցնել թե՜ տանը, թե՜ հասարակական միջավայրում: Տոնի առթիվ թարմ հաց էին թխում, նույնիսկ եթե տանը կար հին հաց:
Ավանդական սովորության համաձայն, Ամանորի գիշերը (Կաղանդի գիշերը) շատերի տներում ճրագ էր վառվում, որպեսզի տան հաջողությունը չփախչեր: Նախկինում գերանը հանդիսացել է ընտանիքի ամրության խորհրդանիշ և տան մեծերը մեծ գերան են դրել կրակի մեջ, որը վառվել է մինչև Սուրբ Ծնունդ: Այդ կրակի վրա էլ պատրաստվել են Ս. Ծննդյան կերակուրները: Հավատում էին, որ դրա ածուխը պաշտպանում էր կարկուտից: Հյուրերը պարտավոր էին մի կտոր փայտ ավելացնել կրակին: Գիշերը անպայման որևէ լույս վառ էին թողնում: Չարքերից պաշտպանվելու համար մութն ընկնելուն պես տանտիկինը տան շեմին մոխիր էր ցանում կամ ալյուրով դռանը խաչ անում: Գերանը, որը վառում էին նոր տարվա նախորդ երեկոյան, կոչվում էր «Տարեմտի քոթուկ», որի առկայծող կտորները հետո թաղում էին հանդերում` բերքի առատությունը ապահովելու համար: Օջախը վառ պահելը շատ կարևոր է եղել հայի համար, որովհետև, ըստ պատկերացումների` օջախի մեջ էին ապրում տան նախնիների հոգիները:
Այդ օրը խուսափում էին որևէ մեկին փոխ տալ, հատկապես թթխմոր, դրամ: Առհասարակ որևէ ծախս չէին անում: Առավոտյան տան դուռը առաջինը տան մեծն էր բացում, որպեսզի հաջողությունը տնից անպակաս լինի: Վաղ առավոտյան նոր բերած ջուրը լցնում էին տան անկյունները` տան առատությունը ապահովելու համար: Միմյանց նվերներ էին տալիս, հատկապես` մեծերը փոքրերին: Ամանորին տան դուռը երբեք չէր փակվում, լույսերը չէին մարում:
Ճիշտ է, Ամանորի եղևնին հայկական ծագում չունի, սակայն հայերի մոտ վաղնջական ժամանակներից ծառի պաշտամունք է եղել: Մասնավորապես, հայ իրականության մեջ առանձնահատուկ է եղել սոսենու, ուռենու, բարդու և կաղնու պաշտամունքը: Մրգերով ու չրերով զարդարված Կենաց ծառը եղել է տոնի խորհրդանիշը և հավանաբար կաղանդ – կախանդ բառն առաջացել է կախելու գործընթացից: Կա նաև այլ բացատրություն կախանդ բառի վերաբերյալ, ըստ որի, երբ Ամանորի գիշերը երեխաները շրջում էին տներով և տների երդիկից կախում էին գոտիներից ամրացված իրենց գուլպաները, որպեսզի տնեցիք կաղանդչեքով լցնեին դրանք: Ենթադրաբար պիտի հասկանալ, որ մերօրյա ամանորյա զարդարանքների մեջ կրակարանի մոտ կախված գուլպաները հայկական հին ամանորյա սովորություն է:
Ամեն դեպքում, ծառ զարդարելը զուտ հայկական երևույթ է եղել և մեզ է հասել վաղնջական ժամանակներից: Եվրոպայում ծառ և եղևնի զարդարել են սոսկ 16-րդ դարից: Հնուց ի վեր հայերը եղևնու փոխարեն Ամանորին զարդարել են ձիթապտղի կամ խնկի ծառ:
Նոր տարվա երեկոյան ձիթենու համեմատաբար հաստ ճյուղը խրել են նախապես թխված մեծ հացի կամ բաղարջի մեջ: Այդ ճյուղը կոչվել է Կաղանդի ծառ: Տան անդամները նախ ընդեղենով զարդարում էին ճյուղը, այնուհետև տանտերը ճյուղը տանում էր եկեղեցի, քահանան օրհնում էր, իսկ հետո այն բերում էին տուն և ամրացնում գերանին: Տոնածառի խաղալիքները հասկերից, ընդեղենից (թվով յոթ) պատրաստված զարդարանքներ էին, որոնց վրա կախվում էին չարխափաններ, ինչպես նաև մարդակերպ և կենդանակերպ թխվածքներ: Այսպիսով ամեն ընտանիք իր համար պատրաստում էր Կենաց ծառը:
Կենաց ծառի կողքին կար ևս մեկ, սակայն ավելի փոքր ծառ, որի վրա մոմեր էին դրված: Այդ ծառը կոչվում է «չաթալ ծառ»: Այն պարտադիր ամեն տարի Կենաց ծառի կողքին պետք է դրված լիներ: Չաթալ ծառի վրա ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամ պետք է իր համար մոմ վառեր: Իսկ տան մեծ մամիկի (ավագ տիկնոջ) մոմը պետք է առաձնահատուկ լիներ: Հին ժամանակներում Ամանորի գիշերը, երբ հավաքվում էին երեխաները, սկսում էին մամիկից չիր ու չամիչ ուզել: Սակայն եթե մամիկի տվածը բավական չէր երեխաների համար, նրանք ցորենի հատիկներ էին գցում մամիկի վառած մոմի վրա` փորձելով հանգցնել: Եվ մամիկն ստիպված նրանց կրկին անուշեղեն էր տալիս:
Հայերն ունեցել են նաև իրենց ՙՁմեռ պապը՚` հանձինս Կաղանդ պապի, կամ Մեծ Պապուկի, որը սակայն, ավելի շատ Բարեկենդանի տոնի կերպար էր, քան Ամանորի:
Ամանորի հետ է կապված գոտեկախի արարողությունը. տարեմուտի գիշերը երեխաների խմբերը պարելով շրջում էին փողոցներով և որևէ մեկի տանը մոտենալիս երգում էին: Երգերի բովանդակությունը պարունակում էր բարեմաղթանքներ, ընտանիքի անդամների գովք և տոնական կերակրատեսակների խնդրանք: Նրանք գոտիներով երդիկից փոքր տոպրակներ էին իջեցնում, որոնց մեջ տան մամիկը դնում էր մրգեր, հատուկ այդ նպատակով թխված խմորեղեն, ընդեղեն, չամիչ և այլն: Երեխաները, ստանալով անուշեղեններ, դրանց փոխարեն հայցում էին երկնքի բարի ուժերի հաճությունը: Իսկ Ամանորին աղջիկները ժապավենով իրար ամրացված կարմիր խնձորների փունջ էին ուղարկում իրենց փեսացուների տուն: Դրանք «փնջած» խնձորներ էին:
Տարվա առաջին օրը, լուսաբացին, տանտիկինը դուրս էր գալիս և յուղ քսում տան պատի այն հատվածին, ուր պիտի դիպչեր արևի առաջին շողը: Նա կարմիր շոր էր փռում տան շեմքի դիմաց, քանի որ տան շեմքը համարվել է այն սահմանը, որտեղ հանդիպում են բարի ու չար ուժերը: Մեղրով խաչ էին նկարում նաև գոմի պատին` ի նշան առատության: Ծերունիները տան դրսի պատին իրենց բնորոշող առարկաներ էին նկարում, հաճախ` ալյուրով: Տան շեմքի ու դրսի պատերի հետ կապված բոլոր արարողությունները կապված են նոր տարին ներս հրավիրելու, բարիքը տան մեջ առնելու հետ: Ջավախքում տանտիկինն ու հարսները Տարեհացը ձեռքներին դուրս էին գալիս և նայելով դեպի արևելք, ասում էին. ՙԴովլաթ, սարն ես, ձորն ես, արի տուն՚: Ամանորի առաջին օրը սկզբում այցելում էին տոհմի մեծերին, ծնողներին, խնամիներին, քավորին, հարևաններին, գյուղապետին, քահանային: Շնորհավորելու գնացողները երբեք դատարկաձեռն տուն չէին մտնում, առնվազն մի խնձոր էին ավելացնում սեղանի բարիքներին` բարեկեցության և երկարակեցության մաղթանքներով:
Ամանորյա ավանդական մաղթանքներն այսպիսին էին`
Տունը շեն լինի,
Բարաքյաթ լինի,
Միշտ ջոմարդ լինեք
Մեզ էլ միշտ հիշեք
Շնորհավոր նոր տարի:

Լիքը հորեր շատ ունենաք,
Կարմիր օրեր շատ ունենաք,
Կարմիր օրով, կարմիր շորով,
Ուրախ կենաք միշտ կուշտ փորով:
Ամանորը հայոց սիրված տոներից է և նրան երկար ու հանգամանալից են պատրաստվում: Պետք է նշել, որ Ամանորյա պատրաստությունները հիմնականում վերաբերվում են տոնական սեղաններին: Ամանորը հայ եկեղեցական օրացույցով պահուց օր էր (պահքը սկսվում էր դեկտեմբերի 30-ի երեկոյան և ավարտվում հունվարի 5-ի երեկոյան, երբ եկեղեցիներում մատուցվում էր Ս.Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագ) և հին հայերը նոր տարվա սեղանները զարդարում էին հիմնականում տարատեսակ չրերով, մրգերով, ընդեղենով… հատկապես լայն կիրառություն ունեին լոբին, ձավարեղենը ոսպը, սիսեռը, բրինձը…
Մենք չգիտենք, թե ո՞ր ժամանակներից է Ամանորը պահուց համարվել, համենայն դեպս, մեր օրերում անգամ Հայաստանի ամենահեռավոր բարձր լեռնային գյուղերում Ամանորը երբևէ պահք չի ընկալվել և մսեղենով լի սեղաններ են բացվել: Բացի այդ, հնում մարդկանց պահուստը հիմնականում եղել են մսեղեն և կաթնամթերք, և դժվար է պատկերացնել, որ հնարավոր լիներ պաս պահել ձմռան ամիսներին: Բացի այդ, Ամանորը, Նոր տարին ուրախ տոներ են և ուղղակի պահքի անհրաժեշտությունն ու պահանջը չկար: Ամանորյա պահքը հավանաբար վերջին հարյուրամյակների նորամուծություն է:
Ամանորյա սեղաններին պետք է լինեին առնվազն յոթ կերակրատեսակներ: Այդ թվում պարտադիր էր տոլման, անուշապուրը, մայրամապուրը, տարեհացը, գաթաները, աղանձը:
Ամանորյա նախապատրաստությունների առանցքը կազմում են խմորեղենները: Կարևոր արարողություն էր հաց թխելը: Նոր տարին պետք է սկսվեր նոր հացով: Հայաստանում հաց թխում էին փռի մեջ և թոնիրում:
Թոնիրը հայոց մեջ պաշտամունքային նշանակություն ուներ: Թոնիր ունեն շատ ազգեր, բայց միայն հայերն են, որ թոնիրը գետնի մեջ են սարքել: Այն արևն է` գետնի մեջ: Եվ հայ կինը խոնարհվում է արև – Աստծուն, որ վերջինս հաց պարգևի: Հնում, երբ մոտակայքում տաճար չի եղել, քրմերը թոնիրի մոտ են կատարել պսակի արարողությունը: Ամանորի գիշերը թոնրատան սևացած առաստաղը ալյուրով սպիտակեցնում էին` վրան պատկերելով երկնային լուսատուներին: Երկնային լուսատուներին պատկերում էին նաև տարեհացի վրա:
Հետաքրքիր սովորություն կար հաց թխելու արարողակարգից: Նոր տարվա համար թխվող հացի ալյուրից մի քանի բուռ փոքրիկ աղջնակ շաղախում էր` առանց թթխմոր խառնելու. այն պետք է թողնեին, որ ինքնաբերաբար թթվեր և պետք է դառնար նոր տարվա առաջին թթխմորը:
Հացից հետո թխվում էին գաթաները, նազուկը, ՙՓուռնիկ՚, ՙԿրկենի՚, ՙՏարեհաց՚ կոչված ծիսական հացերը: Այս հացերը տարբեր կերպարներ ու ձևեր ունեին: Գաթաների ու ծիսական հացերի մեջ չի օգտագործվում ձու, կարագ, կաթնեղեն:
Ծիսական հացերի մեջ որևէ իր էին դնում, ավելի հաճախ` դրամ: Եվ ում բաժին էր ընկնում այդ առարկան, նրա համար հաջողակ տարի կլիներ: Այս վիճակի համար գաթաներն ու ծիսական հացերը կտրտում էին ընտանիքի անդամների թվով:
Ծիսական հացերն ու խմորեղենն ունեին հմայող, գուշակող, չարը խափանող ՙհատկություններ՚: Ամանորյա հացերի երեսին հաճախ էին նախշերի մեջ տասներկու գծեր անում, որոնք խորհրդանշում էին տարվա ամիսները:
Երբեմն խմորեղենները թխում էին աշխատանքային գործիքների տեսքով ու ձևով և նրանց միջոցով գուշակություններ անում: Օրինակ, եթե թխելու ընթացքում ուռչում էր ՙՀացի հոր՚ կոչվող խմորեղենը, ուրեմն տարին հացառատ է լինելու: Եթե լավ է թխվում ՙեզան պտուկներ՚ կոչվող խմորը` տարին կաթնառատ կլինի…
Գուշակությունների համար թխում էին նաև մարդակերպ թխվածքներ, որ կոչվում էին Ասիլ – Վասիլներ: Սրանք թխվում էին ընտանիքի անդամների թվին համապատասխան: Եթե կնոջը խորհրդանշող թխվածքի որովայնը ուռչում էր, նշանակում է կինը կհղիանա: Եթե աղջկան խորհրդանշող թխվածքն էր ուռչում` կամուսնանա:
Ամանորին աղջիկները ժապավենով իրար ամրացված կարմիր խնձորների փունջ էին ուղարկում իրենց փեսացուների տուն: Դա նշանակում էր, որ աղջիկը պատրաստ է ամուսնանալ տվյալ տղայի հետ: Ի պատասխան` տղաներն այդ խնձորի մեջ ոսկյա դրամներ էին մտցնում և ուղարկում հասցեատիրոջը: Այս սովորույթը պահպանվել է Լոռիում նաև հարսանիքների ժամանակ, երբ ազաբները զարդարված խնձորներ են ուղարկում աղջիկներին:
Այն տանը, ուր ամուսնացնելու աղջիկ ունեին, դռնից կամ տան կտուրից կարմիր կտոր կամ ավել էին կախում:
Ամանորյա սեղաններին կարևոր տեղ ունեին մրգերը: Նրանց մեջ առանձնահատուկ էին խնձորն ու նուռը, խաղողը:
Հետագայում, երբ Ամանորյա սեղաններին հայտնվեցին նաև ոչ պասուց կերակուրներ, սեղանների բազմազանությունն ու ճոխությունն ավելի արտահայտիչ դարձան: Ամանորյա սեղաններին արդեն մսեղեն կերակրատեսակներ հայտնվեցին, ընդ որում, պարտադիր էր տոլմայի առկայությունը, փռում խորոված հնդկահավը, փախլավան, ձկնեղենի տեսականին…
Առհասարակ, յուրաքանչյուր տոն, նամանավանդ Ամանորը, ունի հարուստ կերակրացանկ: Սակայն կան կերակրատեսակներ, որոնք պարտադիր են տվյալ տոնի համար: Ամանորյա կերակրատեսակներն են տարեհացը, մարդակերպ գաթաները, լոբով աղցանը, մայրամապուրը, ՙԿաղանդ՚ անուշը, խոշաբը, սիսեռից գնդիկները…

Տարեհաց

1 բ. եռման ջուր
1 բ. ձեթ
1 բ. շաքարավազ
5 բ. ալյուր
½ բ. մանրացված չրեր
½ բ. մանրացված ընկուզեղեն
½ բ. կանեփ
1 թ. գ. սոդա
Խառնել ալյուրը, շաքարավազն ու սոդան: Շաղախել` լցնելով ջուրն ու ձեթը: Ավելացնել չրեղենը և տեղավորել նախապես ձեթոտած և ալյուրոտած փռի ափսեի մեջ: Մեջը դնել մետաղադրամ, կամ ինչ որ կորիզ` որպես միջինք: Վրան շաղ տալ կանեփը և թխել:

Աղանձ
2 բ. ձավար
½ բ. սիսեռ
1 բ. կանեփ
½ բ. ընկույզ աղ
Լվանալ և չորացնել ձավարն ու կանեփը: Թրջել մի քանի ժամ, ապա հանել ջրից և ցամաքացնել սիսեռը: Յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին բովել տապակի մեջ, մարմանդ կրակով, անընդհատ խառնելով: Սառչելուց հետո, խառնել իրար, ավելացնել ընկույզը: Կարելի է խառնել նաև բոված ու մանրեցված նուշ, ծիրանակուտ, կաղին, արևածաղկի սերմ, դդմի կուտ և այլն… ինչպես նաև չամիչ և թթի չիր:

Մարդակերպ գաթաներ

Կարելի է պատրաստել տարեհացի խմորով: Խմորը ձևավորել մարդու տեսքով` աչքերի և բերանի տեղերում, ինչպես նաև կրծքին դրած ձեռքերի վրա՝ չամիչ խրելով:

Լոբով աղցան

1 բ. լոբի
1 գլուխ սոխ
1 ճ. գ. քացախ
1 ճ. գ. ձեթ
կանաչի
կարմիր և սև պղպեղ
աղ

Լոբին խաշել, ապա ջրքամել: Ավելացնել կտրտած սոխն ու կանաչին, ապա համեմել:

Մայրամապուր
1 բ. ձավար
1 բ. չիր
½ բ. դոշաբ

Խաշել կորկոտը, ավելացնել չրերը, շարունակել միասին եփել, վերջում ավելացնել դոշաբ:

ՙԿաղանդ՚ անուշ

1 բ. մեղր
1 բ. ընկույզ

Մեղրը հարել այնքան, որ սպիտակի: Ընկույզի միջուկը մանրացնել և բովել մինչև ոսկեգույն դառնալը, խառնել հարած մեղրին:

Խոշաբ կամ չամչարակ

1 բ. չրեր (սալորաչիր, թթի չիր, ծիրանաչիր, չամիչ)
1 լ ջուր
դարչին:
Մանրացնել չիրը, ավելացնել տաք ջուր և եփել 10 – 15 րոպե, ցանել դարչին: Մատուցել սառը վիճակում:

Սիսեռից գնդիկներ

1 բ. սիսեռ
½ բ. հոնաչիր
½ բ. չամիչ
½ բ. ընկույզ
2 ճ. գ. ալյուր
1/3 բ. ջուր
հիլ
աղ
Սիսեռը նախօրոք թրջել մի ամբողջ օր: Խաշել, ապա տրորել: Ավելացնել կորիզը հանած հոնաչիրը, մանրեցված ընկույզը, չամիչը, հիլն ու աղը: Ապա բովել 2 ճաշի գդալ ալյուր, բացել քիչ ջրով և այդ թանձր խյուսը լցնել սիսեռի վրա: Լավ խառնելուց և սառեցնելուց հետո այդ զանգվածից պատրաստել կոլոլակներ: Մատուցելիս կոլոլակները շարել սկուտեղի վրա, համեմել կանաչիով: Խյուսին կարելի է խառնել թահին և կիտրոնի հյութ:

Մախոխ ապուր

Գարու մանրաձավարը եփել: Նախապես առանձին թասի մեջ լավ թթվեցրած խմորը խառնել ջրի հետ, խյուս սարքել, հարել, ավելացնել ձավարին: Միասին լավ եփել, վերջում համեմել դաղձով և սխտորով:

Քրչիկ

Սոխարածի վրա ջուր ավելացնել, խառնել կարտոֆիլ և երկու ճաշի գդալ մանրաձավար: Եփելուց հետո ավելացնել նաև մանր կտրտած թթու կաղամբ: Վերջում համեմել անանուխով:

Անուշ ապուր

½ կգ ձավար
½ կգ խառը չիր (չամիչ, ծիրանի, տանձի, դեղձի, թզի, խնձորի, սալորի և այլն)
1 բ. ընկուզեղեն (ընկույզ, կաղին, նուշ)
1 բ. շաքարավազ
1 թ.գ. դարչին
8-10 բ. ջուր
Ձավարը խաշել: Մանրացնել չրերն ու ընկուզեղենը. ավելացնել ձավարին:
Լցնել շաքարավազն ու դարչինը և շարունակել եփել մարմանդ կրակով, համարյա 2 ժամ:

Կճախաշ

1 բ. խոշոր կորկոտ
½ բ. եգիպտացորեն
½ բ. լոբի
½ բ. սիսեռ
2 սոխ
1 ս.բ. ձեթ (կամ 2 ճ.գ. յուղ)
չորացրած կանաչի
սև պղպեղ
աղ
Խաշել լոբին, սիսեռն ու եգիպտացորենը. ավելացնել կորկոտը: Մանրացնել սոխը, տապակել յուղի մեջ և լցնել ապուրի վրա: Ավելացնել համեմունքները և շարունակել եփել, մինչև հատիկեղենը համասեռ դառնա:

Պասուց տոլմա

½ բ. խաշած սիսեռ
½ բ. խաշած լոբի
½ բ. խաշած ոսպ
½ բ. խոշոր կորկոտ
½ բ. խաշած եգիպտացորեն
½ բ. խաշած ոլոռ
½ բ. կանեփ
½ բ. լոլիկի մածուկ
½ բ. ձեթ
4 սոխ
1 փունջ խառը կանաչի
սալորաչիր
կարմիր և սև պղպեղ
թթու կաղամբ
աղ
Ողջ ընդեղենը խառնել իրար: Սոխարածի վրա ավելացնել լոլիկիկի մածուկը, ջրով բացել, համեմել և լցնել ընդեղենի վրա: Ավելացնել մանրացված կանաչին, խառնել և փաթաթել կաղամբի տերևի մեջ: Կաթսայի մեջ շարելուց արանքներում տեղադրել սալորաչիր: Տոլման ծածկել ջրով և եփել: Կաթսայից հանել միայն սառչելուց հետո:

ՍՈՒՐԲ ԾՆՈՒՆԴ, ՋՐՕՐՀՆԵՔ

Ամանօրը, Սուրբ Ծնունդն ու Ջրօրհնեքը քանի որ օրացույցով մոտ են իրար, ժողովրդական տոնախմբության մեջ հաճախ միահյուսվել են: Սակայն այս տոներից յուրաքանչյուրն ունի իր խորհուրդը: Եթե Ամանորի ակունքները բնապաշտական ժամանակներից են գալիս, Սուրբ Ծնունդն ու Ջրօրհնեքը քրիստոնեական ակունքներ ունեն: Ժողովուրդն այն կոչել է նաև Փոքր Զատիկ:
Ավանդապատումի համաձայն` Սուրբ Ծննդյան նախընթաց երեկոյան գետերը մի պահ կանգ են առնում: Մարդիկ հաճախ զարթուն են մնում` այդ պահը որսալու համար, հավատալով, որ եթե հաջողվի որսալ այդ պահը և սափորը ջրով լցնել, ապա բոլոր իղձերը ի կատար կածվեն:
Այս առումով հետաքրքիր է Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսի մասին շրջանառվող առասպելը, համաձայն որի, 1021 թվականին Տրապիզոնում Ջրօրհնեքի տոնի ժամանակ բյուզանդական Վասիլ Բ կայսեր ներկայությամբ նա ոչ միայն կանգնեցրել է Ճորոխ գետի հոսքը, այլև շրջել է նրա հոսքի ուղղությունը: Սա իհարկե, հորինվածք է հայ եկեղեցու կողմից, որի նպատակը ազգադավ կաթողիկոսի նկատմամբ ժողովրդական զայրույթը մեղմելն էր:
Ջրօրհնեքի արարողությունը կատարվում է գետերում: Արարողության ժամանակ խաչը գցում են գետի մեջ: Երիտասարդները սուզվում են և ջրից հանում խաչը: Ով հանում է խաչը` դառնում է Ս.Խաչի կնքահայրը:
Սուրբ Ծնունդը Հիսուսի ծննդյան տոնն է և նշում են աշխարհի բոլոր քրիստոնյա ժողովուրդները: Սուրբ Ծնունդը Ջրօրհնեքի հետ միասին նշում են միայն հայերը: Ջրօրհնեքը նշում են ի նշան Հիսուսի` Հորդանան գետում մկրտության:
Այս տոնին նախապատրաստվել են մանրակրկիտ: Ճիշտ է, սա եկեղեցական տոն է, սակայն համեմված է ժողովրդական բան ու բանքով: Սուրբ Ծնունդի առավոտը գերդաստանը դիմավորում է միասին, սեղանի շուրջ, բոլորը մաքուր լվացված, նոր հագուստ հագած: Սա պարտադիր պայման էր Հայաստանի շատ գավառներում:
Ս.Ծննդյան պասը բացվում էր Թաթախման երեկոյին, երբ եկեղեցիներում պատարագ էր մատուցվում, միայն տղամարդկանց մասնակցությամբ: Այն տներում, ուր հասուն տղամարդ չկար, կանայք տան դուռը բացած սպասում էին եկեղեցուց վերադարձող որևէ անցորդ տղամարդու, որպեսզի նրանցից լսեն Սուրբ Ծննդյան ավետիսն ու պասը բացելու թույլտվություն խնդրեն: Իսկ եկեղեցուց վերադարձող տղամարդիկ ընտանիքի անդամների թվաքանակին համապատասխան մոմ էին վերցնում և տուն տանում, ուր ընթրիքից առաջ պարտադիր խնկավառություն էին կազմակերպում: Թաթախման երեկոյի սեղաններն առատ էին ձկնեղենով ու զանազան փլավներով: Ամենաշատ օգտագործվող մթերքը արշտան, ձավարն ու բրինձն էին:
Թաթախման երեկոյի ընթրիքը բուժիչ էր համարվում: Հիվանդ ունեցող տանտերերը կամ տանտիկինները համոզված էին, որ եթե այդ սրբազան երեկոյան յոթ տարբեր սեղաններից ողորմություն (փայ) հավաքեն, ապա իրենց հիվանդը կբուժվի: Թաթախման երեկոյան փայ հավաքողներին մերժելն արգելված էր:
Թաթախման երեկոյան սկսվում էին տոնախմբությունները: Պասը լուծելուց հետո երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները շրջում էին տնետուն աչքալուսանքով` ավետելով Հիսուսի ծնունդը: Նրանք տների երդիկներից տոպրակ էին կախում և տանտիկինները նրանց մեջ անուշեղեն էին լցնում: Որոշ վայրերում երդիկից ավետիսի փոխարեն ճրագ էին կախում և երգեր երգում: Առհասարակ, Ամանորից մինչև Սուրբ Ծնունդ տան կրակը, օջախը պետք է անմար լիներ:
Ջրօրհնեքի ջուրը սուրբ էր համարվում: Ամուլ կանայք լողանում էին այդ ջրով, ջրօրհնեքի օրը վերքերը լվանում էին օրհնված ջրով, կուժերով ջուր էին տանում տուն, դրանով ցողում էին ամբարը` հավատալով, որ լիություն կլինի, մի խոսքով` հավատում էին Ջրօրհնեքի կենարար ջրի ազդեցությանը: Շատ հավատացյալներ Ջրօրհնեքի ջուրը պահում էին` այն հետագայում խառնելու Տրնդեզի մոխրին, համոզված լինելով, այդ սրբազան խառնուրդը բուժիչ է և զորավոր: Ջրօրհնեքի օրը երբեմն նաև Տնօրհնեք էին անում: Դա արվում էր այն դեպքում, երբ ինչ-ինչ պատճառներով խախտվել էր տան անդորրը կամ կորուստ էր ունեցել այդ տունը: Տվյալ դեպքում կանչում էին քահանային տուն և նա տեղում կատարում էր Տնօրհնեքի արարողությունը:
Սա իսկական ժողովրդական տոնախմբություն էր, որ ուղեկցվում էր երգ ու պարով, խաղով:
Վերջին հարյուրամյակներում Ամանորը պասուց էր համարվում: Պասը լուծվում էր հունվարի 5-ի Թաթախման երեկոյին, երբ ընտանիքը, ժամերգությունից վերադառնալով, պասը բացում էր Ծննդյան տոնին ընդունված ճաշատեսակներով: Այդ երեկո սեղանի գլխավոր կերակրատեսակները ձկնեղենից պատրաստված խորտիկներն էին` խաշած, տապակած, ձկով կարկանդակ, խորոված ձուկ և այլն: Ձկնատեսակներին ուղեկցում էին առատ յուղով պատրաստած բրնձի, ձավարի, արիշտայի փլավները, ալյուրից պատրաստված և դոշաբով կամ մեղրով քաղցրեցված խաշիլը, սիսեռով և չորացրած բանջարեղենով ապուրը, որը հայտնի է ՙմայրամաճաշ՚ անունով: Սուրբ Ծնունդի նախօրեին մորթում էին հատուկ այդ օրվա համար խնամված խոյ, այծ, ոչխար կամ հորթ:

Մարիամաճաշ

½ կգ (կամ 1 հյուսք) սպիտակ բանջար
1 բ. ձավար
2 ճ. գ. յուղ
1 սոխ
աղ
Խաշել ձավարը, ավելացնել եռման ջրով թրջած և ջրքամած բանջարը և շարունակել եփել: Ընթացքում ավելացնել նաև սոխարածը: Մատուցել կարմիր պղպեղով:
Սպիտակ բանջարը հավաքում են գարնանը և հյուսելով չորացնում ու պահեստավորում: Հյուսքերը նմանեցնում են Աստվածածնի (նախկինում Անահիտի) ծամերին. այդտեղից էլ առաջացել է ճաշի անվանումը: Մուշում հավատում էին, որ Մարիամն ինքը ևս հավաքել է այս բանջարից:

Ձուկ
1 ձուկ
2 կարտոֆիլ
2 լոլիկ
1 պղպեղ
30 գր կարագ
թարխուն
աղ
Ձուկը մաքրել, կտրատել 3 սմ լայնությամբ: Կարտոֆիլը մաքրել, կտրատել կլոր: Կաթսայի մեջ դասավորել կարտոֆիլը` վրան դնելով կտրտած ձուկը: Պղպեղը և լոլիկը կտրատել և լցնել ձկան վրա: Ավելացնել ջուր, աղ և կարագ: Վերջում, եփելուց հետո ավելացնել թարխուն:
Այս ճաշատեսակը համեմատաբար նոր է կիրառության մեջ մտել: Նախկինում ձուկը եփել են առանց կարտոֆիլի և լոլիկի:

Կոլոլակով մածնապուր
ապուրի համար
1 լ մածուն
1 ձու
1 ս.բ. բրինձ
50 գր կարագ
անանուխ
աղ
կոլոլակի խմորը
½ կգ ծեծած միս
½ կգ մանր կորկոտ
1 ճ.գ. պղպեղի մածուկ
քիմիոն
կարմիր և սև պղպեղ
աղ
միջուկը
½ կգ աղացած միս
1 սոխ
½ բ. աղացած ընկույզ
ձեթ
դարչին
կարմիր և սև պղպեղ
աղ
Պատրաստել միջուկը. սոխարածի վրա ավելացնել աղացած միսը, համեմել և եփել. լցնել ընկույզը և կրակն անջատել, թողնել սառչի:
Շաղել պատյանի խմորը, խառնելով բոլոր նյութերը: Երբեմն ձեռքերը թրջել սառը ջրի մեջ, ափով մի քիչ ջուր ցանել խմորի վրա և շարունակել շաղել: Խմորը պիտի լինի փափուկ, բայց ոչ ջրոտ, այնպես որ հարմար լինի բացելու կոլոլակները: Վերցնել խմորից մի ընկույզի չափով, շաղել, անցք բացել և մատների օգնությամբ մեծացնել փոսիկը: Լցոնել միջուկով, ապա փակել և ձվաձև դարձնել:
Մածունը հարել ձվով, եռացնել. լցնել բրինձն ու եռման ջուր և շարունակել եռացնել: Մատուցելուց 20 րոպե առաջ, տաք ապուրի մեջ ավելացնել կարագը, անանուխն ու կոլոլակները: Երբ եռալուց կոլոլակները բարձրանան ապուրի երեսը, նշանակում է այն պատրաստ է:

Չրերով փլավ
2 բ. բրինձ
3 ճ.գ. յուղ
1 բ. տարբեր չրեր, չամիչ և ընկուզեղեն
լավաշ աղ
Բրինձը թեթևակի խաշել եռացող աղաջրի մեջ. երբ հատիկները եռացող ջրի երեսը բարձրանան, այն դատարկել փլավքամիչի մեջ, սառը ջրով ողողել: Կաթսայի հատակին մի քիչ յուղ քսել, լավաշի կտորները փռել և վրան լցնել կիսախաշ բրինձը: Մի քիչ աղ ցանել, տեղ – տեղ յուղ դնել, կափարիչը ծածկել սրբիչով, փակել կաթսան և մարմանդ կրակով թրմել փլավը մոտավորապես 30 րոպե:

Մանրացնել չրերը և ½ ճ.գ. յուղով տապակել, ավելացնել 1 ս.բ. ջուր և շարունակել եփել: Մատուցելիս փլավի կեսը ծածկել լավաշի մանրացված քերանքով, իսկ մյուս կեսը` չրերով:

Հարիսա
1 կգ ձավար
1 կգ միս աղ
Մսի վրա ջուր լցնել, եռացնել և մաքրել վրայի փրփուրը: Խաշվող մսի վրա ավելացնել ձավարը և մարմանդ կրակով եփել մինչև ամբողջությամբ փափկեն:
Եթե ցանկանում եք, որ այն լինի հարիսա, պետք է հարել, մինչև համասեռ դառնա. իսկ ամանորյա քյաշիկան չենք հարում. միսը կտորներով պիտի երևա ճաշի մեջ:

Բաղարջ
3 բ. ալյուր 2 ճ. գ. շաքարավազ 2 թ. գ. թթխմոր ջուր կաթի սեր
Խմորը հունցել, թողնել հանգչի: Պատրաստել ձվաձև կամ օղակաձև հացեր և թխել: Փռից հանելուց հետո վրան քսել կաթի սեր:

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳԻՍ

Սա շարժական տոն է և նշվում է հունվարի 18-ից փետրվարի 23-ը, Զատիկից 63 օր առաջ: Տոնի ակունքները հեթանոսական են: Կապվում է գիտության հովանավոր Տիր աստծո անվան հետ: Տիրը միաժամանակ ցորենի, հացազգիների պահապան և հովանավոր աստվածությունն է եղել, դրա համար էլ այս տոնի կերակրատեսակները հիմնականում հացազգիներից են:
Հեթանոսական ժամանակներից է գալիս նաև գուշակություն անելը: Աղի բլիթ ուտելով` աղջիկները երազում տեսնում են իրենց ապագա ամուսիններին:
Սուրբ Սարգիս անունը հիշատակվում է Ներսես Շնորհալու ՙՀայսմավուրքում՚: Սուրբ Սարգիսն ու Սուրբ Գևորգը հայերի ամենասիրած սրբերն են: Սուրբ Սարգսի մասին բազում ավանդույթներ, պատմություններ ու աղոթքներ կան: Նա քրիստոնյա հայ երիտասարդության ամենասիրելի սուրբն է:
361 թվականին Հռոմեական կայսրության գահն անցնում է Հուլիանոս Ուրացողին, որ երես է թեքում քրիստոնեությունից և հալածանքներ սկսում քրիստոնեաների դեմ: Ավանդույթի համաձայն` Կապադովկիայում ծառայող Սարգիս զորավարը այդ ժամանակ խուսափելով կայսեր հալածանքներից` հաստատվում է Մեծ Հայքում: Քիչ անց նա անցնում է Պարսկաստան և ծառայության մտնում Շապուհ Երկարակյացի մոտ: Սակայն շատ չանցած` Շապուհն ինքն է անվստահություն տածում Սարգիս զորավարի հանդեպ և նրան հրամայում է երկրպագել իր աստվածներին: Ավանդույթը պատմում է, որ այդ ժամանակ Սարգիս զորավարը իր շղթաներով փշրում է տաճարի աստվածների քանդակները: Պարսիկները դրա համար սպանում են նրա որդուն` Մարտիրոսին, իսկ զորավարին շղթայակապ բանտ են նետում և կտտանքների ենթարկում: Ի վերջո` Շապուհը հրամայում է քաղաքից դուրս տանել Սարգիսին և գլխատել: Եվ երբ դահիճը կատարում է հրամանը, ավանդույթի համաձայն, ձայն է լսվում, որ հրավիրում է Սարգիսին երկինք:
Մի այլ գեղեցիկ ավանդազրույցի համաձայն` Սուրբ Սարգիսն իր քառասուն զինակիցների հետ հաղթական ճակատամարտից հետո խաղաղ քուն է մտնում կայսերական պալատում: Կայսրը նախանձությունից դրդված ուզում է սպանել նրան ու զինակիցներին և քառասուն գեղեցկադեմ աղջիկներ է ուղարկում քաջերի ննջարան` սպանելու համար: Աղջիկները կատարում են կայսեր պատվերը, բացի մեկից, որ սիրահարվելով քնած առնական քաջին, համբուրելով արթնացնում է նրան: Իմանալով կատարվածը` Սարգիս զորավարը աղջկան դնում է ձիու գավակին և խորտակելով քաղաքի դարպասները` փախչում է դավաճան քաղաքից:
Բանահյուսության մեջ գրեթե միշտ նա պատկերված է սպիտակ ձիով:
Եկեղեցու կողմից Սուրբ Սարգիսը սրբերի դասն է կարգվել 5-րդ դարում:
Սուրբ Սարգսի տոնն սկսվում էր երկուշաբթի օրվա պասով: Եկեղեցին այն կոչում է Առաջավորաց պաս, իսկ ժողովրդի կողմից կոչվել է ՙԽաշիլի պաս՚: Դա կապված է այն բանի հետ, որ այս պահքի ընթացքում արգելված է հայերի ամենատարածված, ամենասիրված կերակուրներից մեկը` խաշիլը:
Տոնին նախորդող գիշերը տանտիկինները մեծ տաշտի մեջ լցնում էին փոխինձ, հարթեցնում, վրան խաչաձև նշան գծում, և պահում տանը, հուսալով, որ Սուրբ Սարգիսը գիշերը կայցելի իրենց և իր ձիու պայտը կդրոշմի տաշտում լցրած փոխինձի վրա: Հաջորդ օրը այդ փոխինձով խաշիլ և անուշեղեն են պատրաստում:
Տոնի ամենատարածված սովորությունը աղի բլիթն էր: Այն պատրաստում էին տոնի նախօրեին, մինչև ծոմը լուծելը և կիսելով աղի բլիթը, երիտասարդներն ուտում էին կեսը, մյուս կեսը պահում էին բարձի տակ: Այն անձը, ով երազում ջուր կտար աղի բլիթ ուտողին, նրա ամուսինը կամ կինը կլիներ:
Գոյություն ուներ գուշակության այլ ձև ևս. առանց թթխմորի պատրաստած բաղարջի խմորի վրա շարում էին հարստություն խորհրդանշող իրեր կամ մրգեր և թխում: Առավոտյան, բաղարջը կտրատում էին տան երեխաների թվին համապատասխան և բաժանում: Ում ինչ բաժին հասնի` նրան սպասվում էր նման ժառանգություն:
Երրորդ գուշակության ձևը կատարվում էր փոխինձի քաղցրեղենով. երիտասարդներն իրենց բաժին քաղցրեղենի մի մասը դնում էին կտուրին և սպասում, որ թռչունը գա, կտցահարի, և որ ուղղությամբ, որ տանի` այդտեղից էլ սպասվում էր իր բախտը:
Ներկա պատկերացումների համաձայն` Սուրբ Սարգիսը բարի կերպար է, որ միշտ պատրաստակամ իր ճերմակ նժույգով ճախրելով ամպերի մեջ` օգնության է հասնում նրանց, ովքեր ունեն իր կարիքը: Նա հիմնականում արդարության համար մարտնչող ռազմիկի կերպար է:
Սուրբ Սարգիսը նաև սիրահարների հովանավորն ու պաշտպանն է համարվում:
Նախկինում, այս տոնը շատ մեծ շուքով և ուխտագնացություններով էր նշվում այն պարզ պատճառով, որ Սուրբ Սարգիսը իր բազմաբնույթ գործառույթներով առանձնանում է հայ սրբերի շարքից: Արդարև Սուրբ Սարգիսը այժմ համարվում է սիրո բարեխոս, կամ սիրահարների սուրբը միայն, մինչդեռ նախկինում նա եղել է ընտանիքի պաշտպան սուրբը. (այս առումով նա նույնանում է Արա Գեղեցիկին և մեռնող ու հառնող աստվածներին) . ամուլ կանայք դիմել են նրա բարեխոսությանը. հղի կանայք հայցել են նրա օգնությունը՝ դյուրին ծննդաբերելու համար. ճամփորդները խնդրել են ապահովել իրենց անվտանգությունը, հատկապես փրկել քամիներից, կայծակներից և գայլերից. նույնիսկ խաղաղեցնել փոթորկոտ ծովը. հավատում էին, որ նա իր արագընթաց սպիտակ ձիով կհասնի ամենուր և կօգնի բոլորին: Սիրահար երիտասարդները՝ հավատալով նրա արդար դատաստանին, դիմել են նրա միջնորդությանը` բռնի ամուսնությունները խափանելու համար, կամ փախած ամուսնական զույգը ՝ նրա զորությամբ ցանկացել է մեղմացնել ծնողների զայրույթը: Տարբեր հիվանդությունների ժամանակ դիմել են սրբի օգնությանը: Պատերազմի ժամանակ նրա հովանավորությամբ գնացել են կռվի դաշտ և գերիների ազատման համար՝ հավատացել նրա ամենազորությանը:
Ողջ պատմական Հայաստանի տարածքում, Սուրբ Սարգիսի անունով շատ սրբատեղեր կան, եկեղեցիներ, մատուռներ, նույնիսկ լեռներ: Պատահական չէ, որ նրան անվանել են ցանկություններ կատարող սուրբ: Տոնի նախօրյակին պահք կամ ծոմ են պահել, ապա ուխտի գնացել սրբի ուխտավայր, մատաղներ արել և կազմակերպել տոնախմբություններ:
Եվ վերջապես, տոնի առիթով սովորություն է եղել շնորհավորել Սարգիս անունը կրողներին, իսկ սկեսուրները նվերներով և քաղցրեղեններով գնացել են հարսնացուների մոտ:

Աղի բլիթ
1 բ. ալյուր
1 ճ. գ. աղ
ջուր
Հունցել աղի խմոր, գրտնակել, կտրատել և վերածել 5 սմ շառավիղով թերթիկների և թխել փռի մեջ:

Փոխինձի գնդիկներ

1 բ. փոխինձ
½ բ. դոշաբ (կամ մուրաբայի հյութ)
50 գր կարագ
Փոխինձը և դոշաբը շաղախել, ավելացնել փափուկ կարագը և վերածել գնդիկների:

Բաղարջ

Առանց թթխմորի և աղի պատրաստել խմոր: Խմորը բաժանել երկու մասի: Առաջին շերտի վրա դնել միրգ, դրամ, պանիր, կանաչի, ապա ծածկել երկրորդ շերտով և թխել:

Խաշիլ

1 բ. փոխինձ
1 ճ. գ. յուղ
1 բ. թան
աղ
Ջուրը եռացնել, ըստ ճաշակի աղ լցնել, այնուհետ կաթսան վերցնել կրակից: Խառնելով ավելացնել փոխինձը, որից հետո մարմանդ կրակի վրա եփել մինչև պնդանալը: Մատուցելիս խաշիլին ավելացնել յուղ և թան:

Խավիծ

Ջուրը եռացնել կաթսայի մեջ, ավելացնել աղ և դանդաղ խառնելով` փոխինձն աստիճանաբար լցնել ջրի մեջ այնքան, որ ստացվի թանձր զանգված: Վերջում ավելացնել յուղ, խոր պնակների մեջ մատուցել տաք վիճակում:

Կլոնդակ

Փոխինձը շաղել յուղով և դոշաբով, ձեռքով հարել, պատրաստել կլորակներ: Մատուցել սառը վիճակում:

Թթվասերով հալվա

½ բ. թթվասեր
1 բ. ալյուր
½ բ. շաքարավազ
դարչին
Սարի թարմ թթվասերը, կամ կաթի սերով խառնած թթվասերը եփել, քիչ – քիչ ավելացնել ալյուրը: Երբ ալյուրն ու թթվասերը եռան, լցնել շաքարավազը, մի քիչ էլ եփել և լցնել ափսեի մեջ, հարթեցնել և կտրել: Շաղ տալ դարչին, ըստ ցանկության` մանրացված ընկույզ:

Հալվա
3 բ. ալյուր
1 բ. շաքարավազ
2 ճ.գ. յուղ
½ բ. դահին
½ բ. գետնանուշ
1 թ.գ. դարչին
Ալյուրը թեթևակի բովել: Ավելացնել յուղը և տրորել: Անջատել կրակը և լցնել շաքարավազը: Ավելացնել դահինն ու դարչինը, շարունակել տրորել: Տափակացնել ափսեի մեջ, դանակով խորանարդների վերածել և զարդարել գետնանուշով:

ՏՅԱՌՆԸՆԴԱՌԱՋ

Տյառնընդառաջը (Տրնդեզը) ամենասիրված տոներից է Հայաստանում, որն այսօր պարտադիր նշում են այն ընտանիքները, որոնք նշանված կամ նոր ամուսնացած զավակներ ունեն: Տոնի ժողովրդական ավանդույթից այսօր պահպանվել են խաղարկային բնույթի բաղադրիչներ, գլխավորապես` խարույկավառությունը: Հայաստանում Տրնդեզի օրը տեղի են ունենում նշանադրման և հարսանիքի բազմաթիվ արարողություններ:
Ըստ որոշ ուսումնասիրողների` տոնը վաղնջական ժամանակներում նվիրված էր Տիր աստծուն: Տիրը հայերի իմաստության, գիտության, ուսման աստվածն էր` աստվածահայր Արամազդի քարտուղարը: Նրա տաճարը գտնվում էր քաղաքամայր Արտաշատում, որ միաժամանակ ծառայում էր որպես կրթարան: Տիրը երազների և գուշակությունների հովանավորն էր, քրմական դասի պաշտպանը:
Տյառնընդառաջի հիմնական ծեսը խարույկ վառելն էր և այդ խարույկի շուրջ տոնակատարությունը: Խարույկը վառում էին հիմնականում ցորենի հասկերից (Հայաստանում ոչ ամենուր անտառ կա): Կրակի վառվելու ընթացքում կանայք սկուտեղի վրա բերում էին Տյառնընդառաջի տոնական կերակրատեսակները` փոխինձը, չամիչը, աղանձը, ընկույզը, բոված սիսեռը… պտտեցնում էին կրակի շուրջը, մի մասը բաժանում էին, մյուս մասը ներս տանում` երեկոյան խնջույքի համար: Հենց կրակը նստում էր, տոնախմբության մասնակիցները թռչում էին կրակի վրայով և շուրջպար բռնում կրակի շուրջ:
Բնապաշտական ժամանակաշրջանում Տրնդեզը խորհրդանշել է Վահագն աստծո ծնունդը, որի երկունքը տևել է քառասուն օր: Վահագնը ծնվեց հրից, որից էլ քուրմը կրակ է վերցրել և նվիրել համայնքին: Նորահարսերի` խարույկի վրայով թռչելու սովորույթը Վահագնի նման արու զավակ ակնկալելու խորհուրդ ունի: Պահպանվել է նաև հավատալիքը, ըստ որի, չբեր կինը այրելով իր քղանցքը Տրնդեզի կրակով, անպայման կհղիանա և արու զավակ կունենա: Տղամարդիկ կրակի վրայով թռել են, նրա միջոցով մաքրագործվելու, իսկ երեխաները` չարից ազատվելու համար:
Նախկինում խարույկի ծխի ուղղությամբ կատարել են գուշակություններ. հետևելով ծխի ուղղությանը՝ որոշել են տարվա բերքառատությունը (եթե ծուխը թեքվել է հարավ կամ արևելք՝ ակնկալել են առատ բերք, իսկ եթե թեքվել է հյուսիս կամ արևմուտք` համարել են, որ երաշտ կլինի): Ծխի ուղղությամբ փորձել են գուշակել, թե որ կողմից է գալու հարսնացուն կամ փեսացուն: Տրնդեզի մոմերով կամ ջահերով հատուկ պար է եղել նորապսակների համար: Յոթ ամուսնական զույգեր մոմերով կամ ջահերով շրջապատել են պարող նորապսակներին` չարքերից պաշտպանելու համար, և նրանք պարել են այդ շրջանակի մեջ:
Տրնդեզի մոխիրը համարվել է սրբազան: Հարսների բարեհաջող ծննդաբերության համար Տրնդեզի կրակի մոխիրը կանայք լցրել են ջրի մեջ եւ խմեցրել հղի հարսին: Տրնդեզի մոխիրը խորհրդանշել է առատությունը, և այն հաճախ պահել են կճուճների մեջ, որ առատություն լինի: Այն շաղ են տվել հավաբներում՝ հավերի ձվատվությունն ավելացնելու համար, ինչպես նաև արտերում՝ ցանքսը մկներից պաշտպանելու համար: Սրանով հայերը նաև Տրնդեզի կրակի մոխրով սրբագործել են շրջապատը:
Տրնդեզի ծիսակատարությունը կապված է նաև մեռնող և հառնող աստվածության հետ. վառելով ձմռան շունչը և տաքացնելով գարնանամուտը` աստվածների հաճությունն են աղերսում: Նույն միտումով պատրաստում են նաև աղանձը` նախորդ տարվա արմտիքների պաշարի վերջին մնացուկները բովելով և նվիրելով աստվածներին:
Հետաքրքիր սովորություն է եղել Մուսա լեռան շրջանի հայության շրջանում, որի մնացուկները այժմ էլ կարելի է գտնել գյուղերում մեծահասակների հիշողությունների մեջ, երբ տանտիկինը բացելով դուռ և լուսամուտ` քշում էր ձմեռ-շվոտը և ներս հրավիրում գարուն-մարտը: Շվոտը փետրվար ամսի արաբերեն բառի` Շուբաթի աղավաղված ձևն է. երբեմն էլ շվոտի փոխարեն ասել են փուռդիկ, որը նույնպես փետրվար ամսի աղավաղված ձևն է:
Եթե Համբարձումը հիմնականում երիտասարդ աղջիկներին ու հարսներին նվիրված տոն էր, ապա Տրնդեզը փեսաներինն էր: Մինչ Տրնդեզը երիտասարդ փեսան իրավունք չուներ հանդիպել ու խոսել հարսի հոր հետ: Միայն Տրնդեզի կրակի վրայով թռչելուց հետո այդ քրմարգելքը վերանում էր:
Քրիստոնյա եկեղեցու տոնացույցով սա անշարժ տոն է և նշվում է փետրվարի 14-ին: Այս օրը կատարվում է մոմերի օրհնություն: Քահանան օրհնում է մոմերը և բաժանում ժողովրդին: Մարդիկ մոմերը վառում են և պահում ձեռքներին` որպեսզի Տիրոջ երկրորդ գալստյանը արժանանան նրան ընդառաջ ելնելուն: Արարողությունից հետո այդ մոմերը տարվում են տուն: Եկեղեցին անթույլատրելի է համարում խարույկի շուրջ պտտվելն ու վրայով թռչելը:
Փետրվարի 13-ի երեկոյան, երբ եկեղեցական օրացույցի համաձայն՝ երեկոյան ժամերգությունից հետո փոխվում է օրը, սկսվում է Տյառնընդառաջի տոնը: Տոնը խորհրդանշում է 40 օրական մանուկ Հիսուսին տաճարին ընծայաբերելը: Տյառնընդառաջի նախատոնակին՝ երեկոյան ժամերգությունից հետո, կատարվում է Անդաստանի կարգ՝ աշխարհի չորս ծագերի, արտերի եւ այգիների օրհնություն, ինչն ազդարարում է ձմռան ավարտն ու գարնանամուտը:
Ըստ Նոր Կտակարանի՝ Հրեաստանում մի սրբազան ավանդություն գոյություն ուներ. ծնողներն իրենց առաջնեկ արու զավակին քառասուն օրականում տաճար էին տանում՝ ընծայաբերելով Աստծուն: Մանուկ Հիսուսի ծնողները՝ Մարիամն ու Հովսեփը, նույնպես Հիսուսին տանում են տաճար, որտեղ Սիմոն անունով մի ազնիվ և արդար ծերունի սպասում է Հիսուսին և տեսնելով նրան՝ Տիրոջը, ընդառաջ է գնում. ահա այստեղից է ըստ քրիստոնեական եկեղեցու, առաջացել տոնի անվանումը: Երբ Հիսուսի ծնողները նրան ընծայում են տաճարին, տաճարի դռները դղրդյունով բացվել են, և մարդիկ գիշերը ճրագներով դուրս են եկել տներից, տեսնելու թե ինչ է կատարվում, և այդպիսով, ակամայից լուսավորելով Հիսուսին: Այստեղից էլ, համաձայն քրիստոնեության, Տրնդեզի կրակներ վառելու սովորույթը:

Խաշիլ

1 բ. փոխինձ
1 ճ. գ. յուղ
1 բ. թան
աղ
Ջուրը եռացնել, ըստ ճաշակի աղ լցնել, այնուհետև կաթսան վերցնել կրակից: Խառնելով ավելացնել փոխինձը, որից հետո մարմանդ կրակի վրա եփել մինչև պնդանալը: Մատուցելիս խաշիլին ավելացնել յուղ և թան:

Կլոնդակ

Փոխինձը յուղով և դոշաբով դաղել, ձեռքով լավ հարել, պատրաստել գնդիկներ և մատուցել սառը վիճակում:

Աղանձ
2 բ. ձավար
½ բ. սիսեռ
1 բ. կանեփ
½ բ. ընկույզ աղ
Լվանալ և չորացնել ձավարն ու կանեփը: Թրջել մի քանի ժամ, ապա հանել ջրից և ցամաքեցնել սիսեռը: Յուրաքանչյուրը առանձին-առանձին բովել տապակի մեջ, մարմանդ կրակով, անընդհատ խառնելով: Սառչելուց հետո, խառնել իրար, ավելացնել ընկույզը: Կարելի է խառնել նաև այլ ընկուզեղեններ. օրինակ բոված ու մանրացված նուշ, ծիրանակուտ, կաղին, արևածաղկի սերմ, դդմի կուտ և այլն… ինչպես նաև չամիչ և թթի չիր:

Հալվա

Անհրաժեշտ է 1 կգ ալյուր, 200 գր յուղ, 100 գր շաքարավազ, 50 մլ տաք ջուր:
Ալյուրը լցնել խոր թավայի մեջ, ավելացնել յուղ և անընդհատ խառնել: Բովել, մինչև գոյանա փշրվող զանգված: Ավելացնել շաքարաջուր և խառնել, մինչև բոլոր կոշտուկները վերանան: Լցնել ամանի մեջ, հավասարեցնել և բաժանել հավասար մասերի:

Փուռդիկ
(Սասնա տարբերակ)
հացի խմոր
½ բ. ընկույզ
½ բ. բոված կանեփ 1 բ. մանրացված չրեր և չամիչ
Խառնել միջուկի նյութերը, լցնել հացի խմորի մեջ, փակել, վրան քսել ջուր կամ ձու և թխել:
Փուռնիկ
(Շիրակի տարբերակ)

հացի խմոր
200 գր հորած պանիր
50 գր կարագ
½ կապ խառը կանաչի
Մանրացնել կանաչին, խառնել պանիրն ու կարագը, լցնել հացի խմորի մեջ, վրան ձու կամ ջուր քսել և թխել:

ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ

Բարեկենդանը խրախճանքի ու զվարճանքի տոն է: Այն նշվում է Սուրբ Սարգսի տոնից մինչև Մեծ Պաս ընկած ժամանակաշրջանը, իսկ Բուն Բարեկենդանը Մեծ պասին նախորդող կիրակին է:
Բարեկենդանի տոնական ուտեստների մեջ նախապատվելի են առատ մսով, յուղով, կաթնեղենով ուտելիքները: Բարեկենդանին գործածական էին ոչխարի, տավարի, խոզի և թռչնի մսից պատրաստած ուտեստները: Բարեկենդանի սեղանների անբաժան ուղեկիցներն էին նաև գաթան և հալվան: Վերջին օրը երեկոյան կաթնապուր ու մածուն էին ուտում, վրայից` խաշած ձու:
Բարեկենդանին թոնիրը միշտ վառ պիտի լիներ և սեղաններին ամեն ինչ պետք է առատ լիներ:
Բարեկենդանը ավելի մեծ շուքով է նշվել քան ամանորը, որովհետև բարեկենդանի տոնը նախապատրաստական ծիսական արարողակարգ էր` երկրագործական նոր տարին սկսելու: Բարեկենդան բառը հավանաբար առաջացել է բարի կենդանություն բառակապակցությունից: Գարնանամուտի զարթոնք ապրող բնության գործընթացը աշխուժացնելուն են միտված բոլոր հմայական խաղերն ու տոնածիսական ճաշերի պատրաստումը: Ժողովրդական տոնախմբության հիմքում ընկած է միասնական զոհաբերման գաղափարը՝ հանուն ընդհանուրի բարօրության: Այս սկզբունքից ելնելով յուրաքանչյուրը պարտավոր էր մասնակցել համընդհանուր տոնածիսական արարողություններին:
Բարեկենդանը ոչ միայն առատ ուտելիքների, կերուխումերի, խաղերի և զվարճանքների տոնակատարություն էր, այլև բացարձակ ազատության էր տրվում անհատի ցանկություններին և դրսևորումներին. օրինակ՝ արտոնյալ էր (նաև որպես բողոք արտահայտելու ձև) առաջնորդներին և տիրող կարգերին ուղղված ծաղրը:
Համաձայն քրիստոնեական վարդապետության` Բարեկենդանը մարդու երջանկության հիշատակն է` հիշատակն այն բանի, որ մարդը երբևէ դրախտում է եղել և ճաշակել է բոլոր պտուղները:
Բարեկենդանը իսկական ժողովրդական տոն էր: Այս օրերին հայոց համայնքներում իսկական ՙխոսքի ազատություն՚ էր: Ամենն ասում էին ինչ կամենում էին: Հաշտվում էին խռովները: Բարեկենդանին նեղանալ չէր կարելի: Մարդկանց բերանից անպակաս էր կատակը: Հայաստանում սա թերևս, ամենաբովանդակալից տոներից էր: Այն իսկական ժողովրդական տոնախմբություն էր երգ ու պարով, ուրախ խոսքով, հումորով, խաղերով…
Բարեկենդանին որոշ ազատություններ են վայելել անգամ հոգևորականները: Այս պատճառով էլ տոնը հայտնի է նաև Աբեղաթող անվամբ: Այս օրը եկեղեցիներում պատարագը մատուցվում է միայն վարագուրված խորանի հետևում:
Մարդիկ ցերեկը կերուխում են անում տանը, իսկ գիշերները սկսվում է համընդհանուր զվարճանքը և զբոսանքը: Համայնքը հավաքվում է գյուղամիջում, խարույկի շուրջ և սկսվում է ժողովրդական տոնախմբությունը: Ընտրում են ավագ, որին կոչում են թագավոր, նստեցնում են պատրաստած ՙգահին՚ ու թագավորին իրենց ուսերին պտտեցնում գյուղի փողոցներում: Սա արդյունքում վեր է ածվում իսկական կառնավալի: Բոլորն անխտիր մասնակցում են զվարճանքին: Վերջում համընդհանուր զոհաբերություն է կատարվում, համայնքի բնակիչները գյուղի հրապարակում սեղան են բացում ու դարձյալ կերուխում է սկսվում: Կերուխումի վերջում, տուն գնալուց առաջ տոնախմբության մասնակիցները մեկական ձու էին ուտում` ձվով փակում էին բերանը, որպեսզի Մեծ պահքից հետո դարձյալ ձվով բացեն…
Հայկական Բարեկենդանը նախատիպն է եվրոպական Կառնավալի: Հին Հայաստանում հենց այդպիսի կառնավալ-դիմակահանդեսներ կազմակերպվել են Բարեկենդանի ժամանակ: Մարդիկ դիմակավորված չար դեմքերով, փորձել են վախեցնել – հեռացնել չարքերին և հրավիրել Բարուն: Բարեկենդանի ժամանակակից վերապրուկները թույլ են տալիս ենթադրելու, որ բնապաշտական ժամանակներում Բարեկենդանի ժամանակ մեծ շքերթ է եղել, որ անգամ ուղեկցվել է զորաց երթով ու սրախաղերով, համընդհանուր մեծ միջոցառումներին հասարակ ժողովրդի հետ մասնակցել է անգամ հայոց արքունիքը: Սրա վերապրուկները կան ոչ միայն Բարեկենդանի տոնի ժամանակակից դրսևորումներում, այլև հայկական ժողովրդական հեքիաթներում, բանահյուսության մեջ:
Բարեկենդանի ուրախ ու կատակային բնույթը ցուցադրելու համար ավելորդ չենք համարում մեջբերել Հովհաննես Թումանյանի ՙԲարեկենդանը՚ հեքիաթը.
ՙԺամանակով մի մարդ ու մի կնիկ են լինում։ Էս մարդ ու կնիկը իրար հավանելիս չեն լինում։Մարդը կնկանն է ասում հիմար, կնիկը մարդուն, ու միշտ կռվելիս են լինում։
Մի օր էլ մարդը մի քանի փութ եղ ու բրինձ է առնում, տալիս մշակի շալակը, տանում տուն։ Կինը բարկանում է.
— Ա՛յ, որ ասում եմ հիմար ես, չես հավատում, էսքան եղն ու բրինձը միանգամից ինչի՞ համար ես առել բերել, հորդ քե՞լեխն ես տալիս, թե տղիդ հարսանիքն ես անում։
— Ի՞նչ քելեխ, ի՞նչ հարսանիք, այ կնիկ, ի՛նչ ես խոսում, տար պահի, բարեկենդանի համար է։
Կինը հանգստանում է, տանում է պահում։
Անց է կենում միառժամանակ, էս կնիկը սպասում է, սպասում է, բարեկենդանը գալիս չի։ Մի օր էլ շեմքումը նստած է լինում, տեսնում է մի մարդ վռազ-վռազ փողոցով անց է կենում։ Ձեռը դնում է ճակատին ու ձեն տալի.
— Ա՛խպեր, ա՛խպեր, հալա մի կանգնի։
Տղեն կանգնում է։
— Ա´խպեր, բարեկենդանը դու հո չե՞ս։
Անցվորականը նկատում է, որ էս կնկա ծալը պակաս է, ասում է՝ հա՛ ասեմ, տեսնեմ ինչ է դուրս գալի։
— Հա, ես եմ բարեկենդանը, քույրիկ ջան, ի՞նչ ես ասում։
— Էն եմ ասում, որ մենք քո ծառան հո չենք, որ քո եղն ու բրինձը պահենք։ Ինչ որ պահեցինք, հերիք չէ՞… չես ամաչո՞ւմ… Ընչի՞ չես գալի քո ապրանքը տանում…
— Դե էլ ի՜նչ ես նեղանում, քույրիկ ջան, ես էլ հենց դրա համար եմ եկել, ձեր տունն էի ման գալի, չէի գտնում։
— Դե արի տար։
Էս մարդը ներս է մտնում, սրանց եղն ու բրինձը շալակում ու կրունկը դեսն է անում, երեսը դեպի իրենց գյուղը։
Մարդը գալիս է տուն, կնիկն ասում է.
— Հա , էն բարեկենդանն եկավ, իր բաները իրեն սևցրի տարավ։
— Ի՞նչ բարեկենդան… ի՞նչ բաներ…
— Ա՛յ էն եղն ու բրինձը… Մին էլ տեսնեմ՝ վերևից գալիս է. մեր տունն էր ման գալի, կանչեցի, մի լավ էլ խայտառակ արի, շալակը տվի տարավ։
— Վայ քու անխելք տունը քանդվի, որ ասում եմ հիմար ես՝ հիմար ես էլի… Ո՞ր կողմը գնաց։
— Այ էն կողմը։
Էս մարդը ձի է նստում, ընկնում բարեկենդանի ետևից։
Ճանապարհին բարեկենդանը ետ է մտիկ անում, տեսնում է՝ մի ձիավոր քշած գալիս է։ Գլխի է ընկնում, որ սա էն կնկա մարդը պետք է լինի։
Գալիս է հասնում իրեն։
— Բարի օր, ախպերացու։
— Աստծու բարին։
— Հո էս ճամփովը մարդ չի անցկացա՞վ։
— Անցկացավ։
— Ի՞նչ ուներ շալակին։
— Եղ ու բրինձ։
— Հա, հենց էդ եմ ասում։ Ի՞նչքան ժամանակ կլինի։
— Բավականին ժամանակ կլինի։
— Որ ձին քշեմ՝ կհասնե՞մ։
— Ո՞րտեղից կհասնես, դու ձիով, նա ոտով։ Մինչև քու ձին չորս ոտը կփոխի՝ մի՜ն, երկո՜ւ, երե՜ք, չո՜րս, նա երկու ոտով մե´կ-երկո´ւ, մե´կ-երկո´ւ, մե´կ-երկո´ւ, շուտ-շուտ կգնա, անց կկենա։
— Բա ի՞նչպես անեմ։
— Ինչպես պետք է անես, ուզում ես, ձիդ թող ինձ մոտ, դու էլ նրա պես ոտով վազի, գուցե հասնես։
— Հա՜, էդ լավ ես ասում։
Վեր է գալիս, ձին թողնում սրա մոտ ու ոտով ճանապարհ ընկնում։ Սա հեռանում է թե չէ, բարեկենդանը շալակը բարձում է ձիուն, ճամփեն ծռում, քշում։
Էս մարդը ոտով գնում է, գնում, տեսնում է չհասավ, ետ է դառնում։ Ետ է դառնում, տեսնում՝ ձին էլ չկա։ Գալիս է տուն։ Նորից սկսում են կռվել, մարդը եղ ու բրնձի համար, կնիկը ձիու։.
Մինչև օրս էլ էս մարդ ու կնիկը կռվում են դեռ։ Սա նրան է ասում հիմար, նա սրան, իսկ բարեկենդանը լսում է ու ծիծաղում՚։

Փաթիլա

2 բ. ալյուր
1 ճ. գ. ձեթ
1 ճ. գ. քացախ
1 բ. ջուր
100 – 150 գր հորած պանիր կամ տհալ 2 ճ. գ. յուղ՝ տապակելու համար
Շաղել խմորը և վերածել փոքր գնդերի: Բացել յուրաքանչյուրը, մեջը դնել 1 ճ. գ. պանիր կամ միս, փակել կիսալուսնաձև, ամրացնել ծայրերը, ձեռքով տափակացնել:
Տապակել տաք յուղի մեջ երկու կողմն էլ:

Բխբխիկ

Անհրաժեշտ է 200 գր ալյուր, 3 ձվի դեղնուց, 200 մլգ կաթ, 100 գր յուղ, 100 գր դոշաբ, 100 գր մեղր, 1 թեյի գդալ շաքարավազ, աղ:
Կաթը գոլացնել, ավելացնել ձվի դեղնուցը, աղը և ալյուրը: Պատրաստի խմորը թողնել հանգստանալու 3-4 ժամ: Հետո խմորը բաժանել ընկույզի մեծության գնդիկների:
Յուղը տաքացնել փոքր կաթսայի մեջ` թույլ կրակի վրա: Պատրաստի գնդիկները կարմրացնել յուղի մեջ` մինչև ոսկեգույն դառնալը: Մատուցելիս վրան լցնել դոշաբ կամ մեղր:

Թոնչեն – ամիճ

Անհրաժեշտ է` 2 կգ սագ, 100 գր բրինձ, 100 գր շագանակ, աղ, սև պղպեղ, բահար, 150 գր ծիրանի չիր, 60 գր չամիչ, 2 պճեղ սխտոր, 1 կգ խնձոր:
Սագը լվանալուց հետո համեմել աղով, բահարով, պղպեղով և սխտորով, թողնել 3-4 ժամ: Բրինձը կիսաեփ անել, ավելացնել թրջած չամիչ, ծիրանաչիր և թավայի մեջ դաղած և մաքրած շագանակ: Այս ամենը լցնել սագի որովայնը, կարել, որպեսզի լցոնը չթափվի: Սագը դնել ջեռոցի ցանցի վրա` կրծքամիսը վերև, ցանցի տակ դնել թավայով ջուր: Սագը եփել 160 աստիճան ջերմաստիճանի տակ` 2-3 ժամ: Ամեն 15 րոպեն մեկ ցողել հյութով, որպեսզի ավելի համեղ լինի: Մատուցել փռում եփած խնձորով:

Փախլավա

Կես լիտր գոլ կաթի մեջ բացել թթխմորը, լավ խառնել, մինչև թթխմորն ամբողջությամբ լուծվի, ավելացնել 5 ձու, աղ, 300 գր հալած յուղ, ալյուր և պատրաստել ամուր խմոր: Այնուհետ ծածկել սրբիչով, և 1-2 ժամ թողնել, որպեսզի խմորը հանգստանա, որից հետո բաժանել 3-4 գնդերի:
Յուրաքանչյուր խմորագնդից գրտնակով բացել բարակ շերտ: Թիթեղաշերտին յուղ քսել, խմորը փռել վրան, այնուհետ լցնել խորիզը, որը կրկին ծածկել խմորե բարակ շերտով: Այսպես սպառել բոլոր գնդերը:
Այնուհետ դեռ չթխված փախլավան սուր դանակով կտրտել ռոմբաձև, վրան քսել ձվի դեղնուց, և թխել սկզբում տաք, այնուհետ` մեղմ ջեռոցի մեջ: Երբ խմորը սկսի կարմրել, վրան լցնել մեղրաջուր և կրկին 10-15 րոպե թողնել տաք ջեռոցում:
Խորիզը – 600 գր ընկույզի միջուկը կամ նուշը ծեծել, ավելացնել շաքարավազ, համեմունք, դարչին, ծեծած մեխակ, հիլ, ամբողջը լավ խառնել, մինչև ստացվի փխրուն զանգված:

Սըռոն

Պատրաստում են խմորից: Այն կտրատում են մանր, թաթախում սխտորով համեմված մածնաթանի մեջ և լցնում խոր պնակի մեջ, վրան յուղ ավելացնում և ուտում: Տարածված էր հատկապես Բալուում:

Թանապուր

Ձավարը ջրում խաշել, ապա առանձին թասի մեջ ձուն ջարդել, լավ հարել, հետը թան կամ մածուն խառնել, լցնել ցորենի վիա, գարու ալյուրով խյուս սարքել, լցնել ցորենի վրա: Վերջում սպասի վրա լցնել առատ յուղով սոխարած և կանաչի, լավ եփել: Կարելի է մատուցել թե տաք, թե սառը վիճակում:

Քալագոշ

½ կգ ոսպ
½ կգ սոխ
2 ճ.գ. յուղ
1 լ մածուն
1 ձու
1 ճ.գ. ալյուր
չորոցրած կանաչիներ (ուրց, դաղձ, անանուխ)
չորացրած լավաշ
աղ
Ոսպը խաշել առատ ջրի մեջ, մինչև շիլա դառնա: Մածունը ձվով և ալյուրով եփել մինչև թանձրանա: Մանրացնել սոխը և տապակել, ավելացնել չորացրած կանաչիները, շարունակել եփել մինչև յուղը ձիթագույն դառնա: Մատուցել` ափսեի մեջ լցնելով փշրված չորացրած լավաշ, վրան ոսպ, եփած մածունը և սոխարածով կանաչին:

Պանըրհաց
2 լավաշ
100 գր ճիլ պանիր
1 ճ.գ. յուղ եռման ջուր
Մանրացնել լավաշը և ճիլ պանրի հետ միասին շերտ – շերտ լցնել ափսեի մեջ:
Վրան լցնել եռման ջուր և թողնել, որ ներծծվի: Մի քանի րոպե անց թափել հավելյալ ջուրը, վրան լցնել յուղը և մատուցել:

Սեմսեկ
խմորը
2 բ. ալյուր
2 թ. գ. թթխմոր
ջուր, աղ
միջուկը
300 գր միս
1 ձու
2 ճ. գ. ալյուր
2 ճ. գ. պղպեղի մածուկ
կարմիր և սև պղպեղ, աղ յուղ կամ ձեթ՝ տապակելու համար
Շաղախել խմորը, թողնել որ հանգչի: Խառնել միջուկի բաղադրիչները և շաղախել:
Վերցնել ընկույզի մեծությամբ խմոր, մատներով հարթեցնել, տեղադրել միջուկի վրա և խմորի ծայրերը հավաքել ու ծալլել մսի վրա: Տապակել նախ մսի կողմը, ապա շուռ տալ հակառակ կողմն ու շարունակել տապակել:
Գաթա
խմորը
½ բ. մածուն
½ բ. շաքարավազ
1 ձու
2 թ. գ. սոդա
ալյուր
միջուկը
½ բ. յուղ
½ բ. շաքարավազ
1 – 1 ½ բ. ալյուր
Շաղախել խմորը, խառնելով մածունը, շաքարավազն ու ձուն, ապա ավելացնել սոդան և ալյուրը: Թողնել 15 րոպե, որ հանգչի: Այդ ընթացքում պատրաստել միջուկը` խառնելով յուղն ու շաքարավազը, ապա քիչ – քիչ լցնել ալյուրը, մինչև որ սկսի փշրվել:
Խմորը բացել, վրան լցնել միջուկից, ոլորել ինքն իր վրա, վրան քսել հարած ձու, հետո դանակով շերտել 1 սմ հաստությամբ, ապա եփել տաք փռում15 – 20 րոպե, մինչև ոսկեգույն դառնալը:

ՄԵԾ ՊԱՍ

Բարեկենդանին հաջորդում է Մեծ Պասը: Մեծ Պասը ինքնամաքրման, ինքնազոհաբերման, ապաշխարության, ժուժկալության յոթշաբաթյա շրջան է: Այն տարեկան պասերից ամենաերկարն է:
Պահքի մարմնական իմաստը մարմինը չափավորության սովորեցնելն է, ժուժկալ, համեստ կյանքով ապրելը: Իսկ հոգևոր իմաստով պահքը միտված է մարմնական և հոգևոր ներդաշնակությանը, զղջման, ինքնազոհության միջոցով երկրային մեղքերից ձերբազատվելը:
Պահք պահել են նաև բնապաշտական ժամանակներում, բայց այս երևույթը ավելի խստականոն դարձավ քրիստոնեության օրոք: Եկեղեցին Մեծ Պահքը կապում է Հիսուսի հետ, որ, համաձայն Ավետարանի, քառասուն օր ապրեց անապատում, մարդկանցից հեռու, որպեսզի կարողանա ապաշխարի, խորհի: Մեծ Պահքի օրերին փակվում են եկեղեցու դռները, հավատացյալները աղոթում են դռան առջև: Դա բացատրվում է նրանով, որ համաձայն քրիստոնեական հավատքի` մարդն իր մեղքերի պատճառով արտաքսվեց դրախտից և պահուց օրերին եկեղեցի չմտնելն այդ խորհուրդն ունի: Այս օրերին Ավետարան չեն կարդում, պատարագ չի մատուցվում բացի շաբաթ և կիրակի օրերից: Այս օրերին չի թույլատրվում նաև պսակադրություն, զվարճախաղեր, ուրախ արարողություններ:
Մեծ Պասի առաջին օրը սովորաբար մաքրությամբ են զբաղվում: Պահուց կերակուրները բացառապես պետք է կավե ամանների մեջ պատրաստվեին:
Պահուց ծիսական կերակուրների շղթան սկսվում էր հենց առաջին օրը, երբ ընդունված ավանդույթի համաձայն յոթ հատ բաղարջ էին թխում: Լոռիում հավատում էին, որ եթե պասի առաջին օրը աղանձ չուտեն, ապա շուրթերը կճաքեն: Մուշում և Սասունում ցորեն ու սիսեռ էին խաշում, ուտում բաղարջի հետ: Երբ պասը կիսվում է, թխում են Միջինքի բաղարջը: Այն շատ նման է տարեհացին: Երբեմն Միջինքի բաղարջը թխում էին ողջ համայնքով: Հավաքվում էին, հանգանակում մթերքն ու երիտասարդ, ազաբ տղաները ոտքերով հունցում էին բաղարջը:
Մեծ պասն ուներ նաև իր խորհրդանիշը` Ակլատիզը: Այն իրենից ներկայացնում էր սոխ` մեջը յոթ փետուրներ խրած: Փետուրները խորհրդանշում էին պասի յոթ շաբաթները: Լոռիում Ակլատիզի տիկնիկին անվանում են Պաս պապ: Պասի գալուն հետ երգում են.
-Տատը գնաց շերեփով,
Պապը եկավ չոմբախով:
Պաս պապը հսկում էր, որպեսզի բոլորը պահպանեն պասուց կանոնները, անգամ նրանով վախեցնում էին երեխաներին: Լոռվա ձորում հավատում են, որ Պաս պապը մշտական կռվի մեջ է Ուտիս տատի հետ: Պասի նախօրեին պապը հաղթում է ու իր չոմբախով հարվածում է Ուտիս տատին, որպեսզի վերջինս այլևս յուղալի և մսալի կերակուրներ չպատրաստի տնեցիների համար: Իսկ պահքի վերջում Ուտիս տատը վերադառնում է ու իր շերեփով հարվածում պասից տկարացած պապի ճակատին ու քշում նրան:
Լոռիում նաև ճլորթի էին կախում տանը, նրա մեջ նստեցնում տան մեծ տիկնոջը, ապա` հարսներին ու աղջիկ երեխաներին ու յոթ անգամ ճոճում` ի նշան պահուց յոթ շաբաթների:
Պասի նախօրեին պահում էին պղնձե և այլ մետաղյա կաթսաները, քանզի պահուց կերակուրները պետք էր պատրաստել բացառապես կավե ամանների մեջ:
Հետաքրքիր սովորույթներ կային կապված Մեծ Պասի հետ: Մասնավորապես, բացի եկեղեցու հաստատած կանոններից, որոնք էին ժուժկալությունը և արգելքը կենդանական ծագմամբ կերակրատեսակների հանդեպ, տարբեր շրջաններում Մեծ Պասի առաջին կիրակին գործ չէին անում, այս երևույթը կոչվում էր ՙկիրակի պահել՚, մեկ հատուկ օր կրակ չէին վառում, երբեմն` ջրի հետ գործ չէին ունենում, անգամ` չէին լվացվում, որոշ շրջաններում տղամարդիկ պասի ողջ ընթացքում չէին սափրվում: Որոշ վայրերում սովորություն կար տան չորսբոլորը ալյուրով ՙօծել՚, առհասարակ, Մեծ Պասին աշխատում էին տան օջախը միշտ վառ պահել:
Մեծ Պասի արարողությունների մեջ իր հատուկ տեղն ուներ ՙՄիջինքը՚: Այն նշում էին պասի կեսին, չորեքշաբթի օրը: Այդ օրը սովորություն կար Միջինքի գաթա թխելու և ուղարկելու խնամիներին, սիրելիներին և հարազատներին:
Միջինքի օրը աղջիկները հավաքվում են իրենց նշանված ընկերուհու տանը, ողջ գիշերն անցկացնում նրա հետ, առավոտյան լվանում ընկերուհու գլուխը, նվերներ ստանում տանտիրուհուց ու ցրվում իրենց տները:
Միջինքին ըստ հնավուրց սովորության, հարսն առաջին անգամ կարող էր դուրս գալ ամուսնու տնից: Առհասարակ, Միջինքը նշանավորվում էր փոխադարձ այցելություններով ու զբոսանքներով: Այդ օրը չնայած պասին, տղամարդիկ զուռնա-դհոլով քեֆ էին անում, իհարկե, օգտագործելով միայն պահուց կերակուրներ:

Մախոխապուր
1 բ. ձավար
1 գազար
1 կարմիր պղպեղ
1 սոխ
2 պճեղ սխտոր
¼ բ. քացախ
կարմիր և սև պղպեղ
կանաչի
աղ

Խաշել ձավարը, ավելացնել մանրացված բանջարեղենն ու համեմունքը: Մատուցելուց առաջ լցնել քացախն ու մանրացված կանաչին:

Կուտապ

Խմորը պատրաստել, ինչպես ժինգյալով հացինը: Հանգստացած խմորի վրա դնել տարբեր կանաչիներ:

Ընկույզով սպանախ

Անհրաժեշտ է 300 գր ընկույզի միջուկ, սպանախ, 50 գր սխտոր, 25 գր համեմի սերմ, 25 գր քացախ կամ 50 գր սպիտակ գինի, ձեթ:
Թավայի մեջ դաղել ձեթը, մեջը լցնել լվացած, մանր կտրատած սպանախը: Թեթև շոգեխաշելուց հետո վերցնել կրակից և խառնել ընկույզի սոուս: Մատուցել տաք վիճակում:
Ընկույզի սոուս – Ընկույզը, սխտորը, համեմի սերմը լավ ծեծել, ավելացնել քացախ, ստանալ միատարր զանգված:

Ձեթով ճմբուռ

Ձեթը դաղել, մեջը սխտործեծիչով ջարդած սոխի հյութ լցնել, տապակել: Տաք, նոր թխված հացը բրթել և մատուցել:

Մասրապուր
½ կգ մասուր
3 լ ջուր
1 բ. խոշոր կորկոտ
1 բ. ծիրանաչիր
2 սոխ
2 ճ.գ. ալյուր
½ բ. շաքարավազ
½ լավաշ
դաղձ, աղ
Նախորդ օրը խաշել և թրմել մասուրը: Քամել և հյութը եռացնել: Ավելացնել կորկոտը, մանրացված սոխն ու ծիրանաչիրը: Ջրով բացել ալյուրը և լցնել ճաշի վրա. ավելացնել դաղձը, շաքարավազն ու լավաշը: Շարունակել եփել ևս 15 րոպե:

Բոստանիա
1 բ. կարմիր ոսպ
1 բ. խոշոր կորկոտ
3 լոլիկ
3 սմբուկ
2 ճ. գ. պղպեղի մածուկ
¼ բ. նռան դոշաբ
2 պճեղ սխտոր
կարմիր պղպեղ
անանուխ
Խաշել ոսպը, ավելացնել կորկոտը, ապա մանրացված լոլիկը, սմբուկն ու մածուկը: Եփել մինչև շիլայի վերածվի: Մատուցել` վրան լցնելով դոշաբ, սխտոր, համեմունք և ջուր թացանը:

Տապլա
3 բ. ալյուր
½ բ. շաքարավազ
2 թ. գ. թթխմոր
2 ճ. գ. ձեթ
3 ճ. գ. մեղր
¼ բ. չամիչ
¼ բ. ընկույզ
ջուր
Խառնել ալյուրը, շաքարավազը, թթխմորը, ձեթն ու ջուրը և հունցել խմորը: Թողնել հանգչի: Պատրաստել կլոր կամ ձվաձև հաց, մեջը միջինք դնել, վրան քսել ջուր, ապա խրել մանրացված ընկույզն ու չամիչը և թխել: Փռից հանելուց հետո վրան քսել մեղր:

Բիշի
խմորը
2 – 3 բ. ալյուր
1 ճ. գ. քացախ
1 ճ. գ. ձեթ
1 բ. գոլ ջուր
աղ
միջուկը
½ բ. շաքարավազ
½ բ. ընկույզ
դարչին
ձեթ՝ տապակելու համար
մատուցել մեղրով կամ դոշաբով

Շաղել խմորը, վերածել գնդիկների: Մանրացնել ընկույզը, խառնել շաքարավազն ու դարչինը: Բացել խմորը, լցոնել միջուկով և տապակել: Մատուցել մեղրով կամ դոշաբով:

Պասուց տոլմա՝ կանեփով

1 բ. ոսպ
1 բ. լոբի
1 բ. սիսեռ
1 բ. ձավար
1 բ. հաճար
4 սոխ
2 կգ կաղամբ
2 բ. կանեփ:
Կանեփը սանդի մեջ լավ ծեծել` ստանալով ալյուրանման զանգված: Ոսպը, լոբին ու սիսեռը խաշել: Ավելացնել աղացած ձավարը, հաճարը, աղացած սոխը, կանաչին և լավ խառնել: Փաթաթել կաղամբի տերևներով: Կանեփը լավ տրորել մինչև կաթնաջուր դուրս գցի ու լցնել տոլմայի վրա: Ապա եփել թույլ կրակով:

Կուտապ

խմորը
2 – 3 բ. ալյուր
1 ճ. գ. քացախ
1 ճ. գ. ձեթ
1 բ. գոլ ջուր
աղ
միջուկը
1 կապ սպանախ
½ կապ գինձ
½ կապ կանաչ սոխ
2 ճ. գ. ձեթ
մեկ բուռ թթու չիր (հոնաչիր, սալորաչիր, կծոխուր)
աղ
Հունցել խմորը, վերածել փոքր գնդերի: Մանրացնել միջուկի կանաչին, տրորել աղով, դնել մաղի մեջ, որպեսզի ավելորդ ջուրը քամվի: Խառնել ձեթն ու չիրը: Բացել խմորը, լցոնել միջուկով, փակել և եփել չկպչող տապակի վրա:

Օձի թթու
1 բ. մանր կորկոտ
1 բ. ոսպ
1 բ. ալյուր
3 սոխ
կարմիր և սև պղպեղ
չորացրած խառը կանաչի
կաղամբի թթու և թթվի ջուր

Խաշել ոսպը, ավելացնել կորկոտը, ալյուրն ու մանրացված կանաչին, համեմել և շաղել: Պատրաստել ընկույզի մեծությամբ կոլոլակներ և խաշել թթվի ջրի մեջ. ընթացքում մանրացնել թթուն և եփել կոլոլակների հետ:

Թթվեպաս
½ բ. լոբի
½ բ. սիսեռ
½ բ. ոսպ
½ բ. ձավար
½ բ. արիշտա
½ բ. չամիչ
½ բ. սալորաչիր
½ բ. քացախ
2 կապ սպանախ
աղ
Արմտիքը խաշելուց հետո ավելացնել արիշտան, չամիչը, սալորաչիրն ու սպանախը: Մատուցել քացախով:

ԾԱՂԿԱԶԱՐԴ

Տոնը հայտնի է նաև Ծառզարդար, Ծառկոտրունք անուններով: Սա շարժական տոն է և նշվում է Զատիկից մեկ շաբաթ առաջ: Համաձայն քրիստոնեական եկեղեցու` տոնը խորհրդանշում է Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ: Երբ Հիսուսն ավանակի վրա նստած մտնում է Երուսաղեմ, համաձայն Աստվածաշնչի, դիմավորողները նրա առջև փռել են իրենց զգեստներն ու ձիթենու, արմավենու ճյուղեր: Հագուստներ փռելը խորհրդանշում է մեղքերից քավություն ստանալը, իսկ հին աշխարհում ծառի ճյուղերը խորհրդանշել են փառքը, հաղթանակը (հիշենք դափնեպսակը հին Հունաստանում):
Իրականում այս տոնը նույնպես նախաքրիստոնեական արմատներ ունի և նվիրված է եղել գարնան զարթոնքին, հարություն առնող բնությանը: Բնության և գարնան պաշտամունքը հայոց հին դիցարանում կապված էր Արա Գեղեցիկի պաշտամունքի հետ:
Ինչպես ավանդապատումն է պատմում, Արա Գեղեցիկի սպանությունից հետո Շամիրամը նրա դին դնում է բարձր լեռան գագաթին, որպեսզի արալեզները նրան կենդանացնեն: Այսինքն` Արա Գեղեցիկը խորհուրդն է մեռնող և հարություն առնող բնության, և Ծաղկազարդը ի սկզբանե նվիրված էր հենց նրան:
Ծաղկազարդը կոչվում է նաև Ծառազարդ և տոնն անմիջականորեն կապված է եղել նաև Կենաց ծառի պաշտամունքի հետ: Հայաստանում ծառի պաշտամունքը ամուր արմատներ է ունեցել: Պաշտամունքի առարկա են եղել հատկապես բարդին, սոսին: Արմավիր մայրաքաղաքի մոտակայքում էր նշանավոր Սոսյաց սրբազան անտառը, ուր նաև հայոց աստվածների բագիններն էին կանգնեցված: Ծառերին անգամ նվերներ ու զոհաբերություններ էին մատուցում:
Արա Գեղեցիկի սպանությունից հետո հայոց գահն անցավ նրա Անուշավան որդուն, որին կոչում էին Սոսանվեր: Սոսենին այնքան մեծ պաշտամունք է ունեցել, որ քրիստոնեության ընդունումից հետո, երբ արգելվեց նրա պաշտամունքը, նրա անվանումը դարձավ անձնանուն` Սոս կամ Չինար:
Քրիստոնեության ընդունումից դարեր անց, անգամ Ներսես Շնորհալու ժամանակներում` 12-րդ դարում, Հայաստանում կային արորդիներ, որոնց մոտ պահպանվել էր ծառի, տվյալ դեպքում` բարդու պաշտամունքը: Նմանատիպ մի համայնքի մասին, որ ապրել է Ծոփքում` Սամոսատում, գրում է ինքը` Շնորհալին:
Ծաղկազարդի նախօրեին աղջիկները դաշտ ու անտառ էին գնում` կանաչի հավաքելու: Ծաղկազարդի տոնին անպայման պետք է նոր դուրս եկած կանաչեղեն ուտեին: Շատերը տապակած կամ հում կանաչեղենը եկեղեցում բաժանում էին որպես մատաղ: Լոռվա ձորում այդ օրը հատկապես բանջար (եղինջ) են եփել, որպեսզի նրա ծակող զորությունը վերանա, քանզի հավատացած էին, թե Հիսուսին բանջարով են ծեծել:
Ծաղկազարդի նախօրեին բացվում են եկեղեցիների խորանի վարագույրները, իսկ բուն տոնին կատարվում է պատարագ` բաց վարագույրներով: Ծաղկազարդի առավոտյան եկեղեցում օրհնվում են ուռենու, ձիթենու ոստերը և բաժանվում հավատացյալներին: Օրհնված ճյուղերը համարվում էին չարխափան: Այս ճյուղերով խփում էին անասուններին, որ չար աչքից հեռու լինեն, կախում էին խնոցուց, որ կաթը յուղոտ լինի, կախում էին տան պատերից, որպեսզի տնեցիք հաջողակ լինեն: Նաև հարվածում էին միմյանց` ասելով. ՙՄեջքը տեղը, կամքը տեղը՚: Չնայած ծաղկազարդը պահքի ժամանակաշրջան է, այդ օրը թույլ էր տրվում նշանադրեքի արարողություն կատարել: Սակայն նշանադրեքի արարողության ժամանակ պարել կարող էին միայն տղամարդիկ, որ պարում էին Ծաղկազարդի վերվերի պարը:
Ծաղկազարդն, ըստ էության, բխում է նաև բնության, հատկապես ծառերի և կենաց ծառի պաշտամունքից: Ծաղկազարդի տոնին, հնում, պաշտամունքային վայրերում ծառերը զարդարում էին զանազան գունավոր կտորներով:
Եթե Ամանորին չոր ճյուղերից ծառը զարդարում էին մրգերով և չրերով, ապա Ծառզարդարի ծառը զարդարվում էր փնջած ձվերով, որոնք աչքխափան հուռութք են եղել. ձուն եղել է կյանքի սկզբնավորության, նաև տիեզերքի խորհրդանիշ:
Այն նաև Նուրի (Նար, Հուրի, Նուարդ) աստվածուհուն նվիրված տոն էր: Քանի որ քրիստոնեության մուտքից հետո հին տոտեմներն արգելվեցին, ժողովուրդը հին աստվածությունները պահպանեց տիկնիկների ձևով: Նուրին պատկերված է որպես խատուտիկ տիկնիկ, որի աչքերից կաթիլներ էին թափվում: Նուրին նաև անձրևի հովանավոր աստվածուհին էր և երաշտի ժամանակ գյուղացիները Նուրիին պտտեցնում էին համայնքում` որպեսզի նա անձրև պարգևի մարդկանց: Նուրիի շապիկը լուսակերտ էր ու նկարազարդ, իսկ մեջքի գոտին` ծիածանակերպ:
Նուրիի պաշտամունքը խոր արմատներ ուներ Հայաստանում և դեռ մի քանի տասնամյակ առաջ Նուրիի ծիսակատարությունը տարածված էր Հայաստանի շատ գավառներում: Մասնավորապես, երաշտի ժամանակ Լոռիում շատ ժամանակ խաչքար էին գցում ջուրը, խոտ էին այրում և սկսում Նուրիի ծեսը:
Երեխաները Նուրիի տիկնիկը ձեռքին շրջում էին տնետուն, փողոցներով ու երգում.
-Նուրի-Նուրին էկել ա,
Շիլա-շաբիք հագել ա,
Կարմիր գոտին կապել ա,
Ձու բերեք թաթին դնենք,
Եղ բերենք` սրտին քսենք…

Սրտին քսել` նշանակում է սիրաշահել:
Կա երգի այլ տարբերակ ևս.

-Նուրի-Նուրին էկել ա,
Դուռն ի դռան կանգնել ա,
Շալե շաբիք հագել ա,
Կեշմե գոտիք կապել ա,
Ձու բերեք, թաթը դնենք,
Եղ բերեք` վարսը քսենք,
Ջուր բերեք` գլխին ածենք,
Աստուծանե ցող թող գա,
Գետնիցը` պտուղ դուս գա…

Երեխաներից մեկը զամբյուղ է պահում իր մոտ, որի մեջ տանտերերը ուտելիք և գումար են դնում, ճանապարհելիս` ջրում: Վերջում` հավաքված համայնական միջոցներով գառ են գնում, մատաղ անում, տոնը նշում երգով ու ուրախությամբ:
Չնայած եկեղեցական տոն լինելուն` Նուրիի մասին երգը հուշում է, որ բնապաշտական ժամանակաշրջանում տոնը պասուց չի եղել:

Հատիկ

Երկու ձևով է մատուցվում.
ա.- 1 բ. խաշած ձավարի վրա լցնել 1 ճ. գ. շաքարավազ, ընկուզեղեն ու չամիչ:
բ.- Խաշած ձավարեղենը (ձավար, լոբի, սիսեռ, բակլա) մատուցել աղով:

Աղամաղ /աղի-մաղի/
Այս կերակուրը տարածված էր հատկապես Մարաշում և Կիլիկիայի մյուս շրջաններում:
½ կգ սմբուկ
1 սոխ
2 պճեղ սխտոր
քացախ
կարմիր և սև պղպեղ
անանուխ
աղ

Սմբուկը մանրացնել ու խաշել քիչ ջրով: Ավելացնել մանրացված սոխն ու սխտորը, համեմել և մատուցել սառը վիճակում:

Բաղարջ

Գոլ ջրի մեջ աղ և դրոժ լուծել, ավելացնել հալեցրած յուղ, ձու, շաքար, լավ խառնել: Ալյուրը մաղել սեղանի վրա, բլրի ձև տալ, մեջը ակոս անել, պատրաստի խառնուրդը լցնել փոսի մեջ և 15-20 րոպե ունցել խմորը: Ապա խմորը ծածկել սրբիչով և մեկ ժամ թողնել: Մեկ ժամից hունցել կրկին, ապա թողնել, որ խմորը բարձրանա:
Պատրաստ խմորը բաժանել 200 և 500 գրամանոց կտորների: Մեծ կտորները կլոր բլիթի ձև տալ, դնել յուղաթերթի վրա, բլիթի երեսին և կողերին ձվի դեղնուց քսել և վրան պատառաքաղով ցանցաձև ակոսներ անել:
Խմորի փոքրիկ կտորներից երկար լարեր պատրաստել, երկտակել և պարանի պես հյուսել: Պարանաձև խմորի լարերը շրջանաձև կպցնել ջեռոցի մեջ դրված բլիթի շուրջը, ձվի դեղնուց քսել և վրան խաշխաշ ցանել: Թխել վառարանի տաք ջեռոցում 18-20 րոպե:
Խմոր – անհրաժեշտ է 900 գր ալյուր, 100 գր կարագ, 1 ձու, 300 գր շաքարավազ, 30 գր դրոժ, 10 գր աղ, 200 մլ ջուր, 1 ձվի դեղնուց, 15 գր խաշխաշ:

Քացխլա շորվո /քացախով համեմված ոսպապուր/

1 բ. ոսպ
1 կարտոֆիլ
1 սոխ
2 ճ. գ. ձեթ
քացախ
կանաչի
սև պղպեղ
աղ
Խաշել ոսպը, ավելացնել մանրացրած կարտոֆիլը: Ձեթով սոխարած անել, լցնել ապուրի վրա: Կրակն անջատելուց հետո համեմել, լցնել քացախը և մատուցել սառը:

Օձի թթու

1 բ. մանր կորկոտ
1 բ. ոսպ
1 բ. ալյուր
3 սոխ
կարմիր և սև պղպեղ
չորացրած խառը կանաչի
կաղամբի թթու և թթվի ջուր

Խաշել ոսպը, ավելացնել կորկոտը, ալյուրն ու մանրացված կանաչին, համեմել և շաղախել: Պատրաստել ընկույզի մեծությամբ կոլոլակներ և խաշել թթվի ջրի մեջ. ընթացքում մանրացնել թթուն և եփել կոլոլակների հետ:

Աղանձ

Ցորենը և կանեփը բովել ջեռոցում առանձին – առանձին: Ժամանակ առ ժամանակ վրան փոքր ինչ ջուր ցանել: Բովելու ընթացքում ավելացնել նաև աղ:

Թթվապուր
1 բ. կարմիր ոսպ
1/3 բ. ձավար
1/3 բ. սիսեռ
1 կապ բազուկի տերև
1 լիմոն
2 պճեղ սխտոր
2 ճ. գ. ձեթ կարմիր պղպեղ անանուխ, աղ
Խաշել հատիկեղենը: Ավելացնել մանրացված բանջարը:Ձեթի մեջ տաքացնել սխտորը, համեմել և լցնել ապուրի վրա: Կրակն անջատելուց առաջ լցնել կիտրոնի հյութն ու անանուխը:
Թթվեպաս
½ բ. լոբի
½ բ. սիսեռ
½ բ. ոսպ
½ բ. ձավար
½ բ. արիշտա
½ բ. չամիչ
½ բ. սալորաչիր
½ բ. քացախ
2 կապ սպանախ
աղ
Արմատիքը խաշելուց հետո ավելացնել արիշտան, չամիչը, սալորաչիրն ու սպանախը: Մատուցել քացախով:

ԶԱՏԻԿ

Զատիկի ակունքները գալիս են բնապաշտական ժամանակաշրջանից: Այն գարնան զարթոնքի, բնության կենարար ուժերի տոնն է եղել` նվիրված մեռնող – հառնող բնությունը, որ մարմնավորել է Արա Գեղեցիկի պաշտամունքը: Ինքը, Զատիկ բառը ծագում է զատել, առանձնացնել բայից: Զատիկը նաև Մայր Անահիտին նվիրված տոն էր: Այն իր մեջ կրում է բնության բեղմնավորման խորհուրդը:
Հնում Զատիկի խորհրդանիշներն էին համարվում խոհանոցի տիրուհին համարվող Ուտիս տատի ու Պաս պապի ծղոտե տիկնիկները: Պաս պապի ձեռքին 40 թել կար, ամեն մեկի ծայրից քար էր կախված: Զատիկի մոտենալու հետ քանդում էին քարերից մեկը:
Զատկի տոնական սեղանին հայերը ձվերը դնում են փոքր ափսեների մեջ աճեցրած ցորենի մեջ, որն անվանում են «ածիկ»:
Ածիկը համարվում է մեռնող ու հառնող կյանքի խորհրդանիշ: Այսինքն` ցորենը ցանում ես` մեռնում է, հետո ծլում է ու միջուկից դուրս է գալիս կանաչը` խորհրդանշելով նոր կյանքի սկիզբը:
Զատիկի տոնակատարությունների գլխավոր արարողությունը համայնական մատաղն էր: Համայնքի բոլոր անդամները մասնակցում էին դրամահավաքին կամ հանգանակությանը, որի արդյունքում արջառներ ու գառներ էին գնում` մատաղի համար: Զոհաբերությունը կատարվում էր շաբաթ երեկոյան եկեղեցու բակում և ողջ գիշեր տեղում եփվում էր մատաղի միսը: Մատաղի եփման արարողությունը ուղեկցվում էր զատկական խաղերով և երգերով: Մեծ բախտավորություն էր համարվում, եթե այդ գիշեր տանը տղա կծնվեր:
Զատիկի ծիսական երգեր.

Օր պար, ճոր պար,
Օսկուն թոքուն բարաբար,
Մեծ պապ էկո, գողցի տար,
Շատ պզտիկ է, չեմ ի տար,
Ճոր անինք, ճոր պար անինք,
Օսկուն, թոփուն պար անինք,
Կապան կտրինք, շոր անինք,
Զատիկը գա, նոր անինք,
Ան կտրտի, ալ անինք…

Գիշեր կծիկ գլորե,
Լուսնակ լրիվ բոլորե,
Մեջ սև ամպի մոլորե,
Լուսնակն անուշ, հովն անուշ,
Ռանչպարի քունն անուշ…

Քամին սարին զղզղաց,
Բարակ անձրև շղշղաց,
Լուսնակն անուշ, հովն անուշ,
Անձրևի հոտն է անուշ…

Երկար գոմը սալեցին,
Սև ձին մեջը նալեցին,
Սպիտակ ճակատ նշնեցին,
Լուսնակն անուշ, հովն անուշ,
Աղոթրանի լուսն անուշ…

Դռան առաջ հերկեցին,
Զատկի ձվեր ներկեցին,
Դրկցին ողջույն տվեցին,
Լուսնյակն անուշ, հովն անուշ,
Հում կաթի պաղ սերն անուշ…

Քրիստոնեական Զատիկն սկիզբ է առնում հրեաների Պասեք տոնից, որ խորհրդանշում է հրեա ժողովրդի ազատագրումը եգիպտական գերությունից:
Քրիստոնեության ավելի ուշ շրջանում Զատիկը նշվում է որպես Հիսուսի հարության օր: Ավետարանի համաձայն Հիսուսը խաչվելուց հետո հարություն է առնում մեռելներից ու համբարձվում երկինք: Զատիկի օրը հավատացյալները բարևի փոխարեն միմյանց ավետիս են հայտնում. ՙՔրիստոս հարյավ ի մեռելոց՚: Պատասխանը հետևյալն է. ՙՕրհնյալ է հարությունը Քրիստոսի՚
Այդ օրը վաղ առավոտյան եկեղեցիներում պատարագ է մատուցվում, ապա մատաղ բաժանվում:
Ձվախաղն ու ձու ներկելու սովորությունը գալիս են բնապաշտական ժամանակաշրջանից:
Զատիկի խորհրդանիշը Հազարան հավքի (Հազարան բլբուլ) ածած գույնզգույն ձվերն են: Ձուն խորհրդանիշն է կյանքի սկզբնավորության, սաղմի և սիրո: Հայկական զատկական ծառի զարդերը հանդիսացել են փնջած ձուն, որը հմայական հատկություններ ունի, հետագայում նաև մանրանկարչական նախշերով նկարազարդված ձուն, որն իհարկե ավելի ազնվական դասին հատուկ պետք է եղած լինի: Նշանված կամ սիրահարված աղջիկները ոստայնաձև հյուսվածքով գործել են ձվի վրա, զանազան խայտաբղետ գույներով ու ճաշակով և նվիրել իրենց սիրած տղամարդկանց, արտահայտելու իրենց համակրանքը: Սա յուրօրինակ ինքնարտահայտման ձև է, սիրո գողտրիկ խոստովանություն:
Քրիստոնեության ընդունումից հետո Զատիկը ևս, ի թիվս այլ տոների, հարմարեցվեց նոր հավատքին և պահպանվեց նաև ձվախաղերն ու ձու ներկելը, մի տարբերությամբ միայն` համաձայն եկեղեցու, ձուն պետք է ներկել միայն կարմիր գույնով: Միջնադարյան հայ մտածողներ Գրիգոր Տաթևացին ու Հովհաննես Երզնկացին մեկնել են Զատիկի ձվերի իմաստը. ըստ նրանց, ձուն դա բովանդակ տիեզերքն է, կեղևը` երկինքը, սպիտակուցը` ջուրը, իսկ դեղնուցը դա երկիրն է: Ձվի, կարմիրով ներկելը խորհրդանշում է այն, որ աշխարհը Հիսուսի արյամբ է պատվել:
Զատիկն իր մեջ ամփոփում է սիրո և պտղաբերումի խորհուրդը:

Ածիկ
Գարնանային անհաս ցորենը լցնել ուռենու ճյուղերից կարված զամբյուղի մեջ, դնել մութ տեղ: Երկու օրը մեկ ջրել այնքան ժամանակ, մինչ նրա ծիլերի բարձրությունը հասնի տաս սանտիմետրի: Ծիլերն աղալով կարելի է ստանալ հյութ, որի վրա լցնել ալյուր, խառնել այնքան, մինչև ստացվի ծորուն զանգված: Ապա դնել կրակի վրա, եփել` անընդհատ խառնելով:

Սամիր

Անհրաժեշտ է 1 կգ կորեկ, 7 բաժակ ջուր, աղ,1 լ կաթ, 1 սուրճի բաժակ դոշաբ, ձիթապտղի յուղ, դարչին:
Կորեկը եռացնել թույլ աղաջրում: Եփվելուց հետո քամել և լցնել տաք կաթի մեջ: Շարունակել եփել մարմանդ կրակի վրա: Թանձրանալուց հետո ավելացնել դոշաբ, ծեծած դարչին, մատուցել տաք վիճակում:

Չամիչով փլավ

2 գավաթ բրինձ
1 լավաշ
3 ճաշի դգալ յուղ
1 սուրճի գավաթ ջուր
2 գավաթ չրեր, ընկուզեղեն և չամիչ
աղ
Եռացող աղաջրի մեջ թեթևակի խաշել բրինձը (մինչև որ եռալու ժամանակ հատիկները բարձրանան ջրի երես): Դատարկել քամիչի մեջ և ողողել պաղ ջրով:
Կաթսայի մեջ հալեցնել 1 ճաշի գդալ յուղ, վրան շարել կտրատված լավաշը, այնպես, որ հատակն ամբողջությամբ ծածկվի:
Լցնել և տարածել բրինձը, յուղ դնել եւ աղ ցանել: Ապա կափարիչը ներսից ծածկել սրբիչով և շոգեխաշել բրինձը մարմանդ կրակով 30 րոպե:
1 ճաշի գդալ յուղով տապակել մանրացված չրերը, ավելացնել ջուր և եփել մինչև ջուրը ներծծվի:
Փլավը մատուցել` զարդարելով չրերով եւ կաթսայի հատակի կարմրած լավաշով:

Խաշած ձուկ բրնձի փլավով

Անհրաժեշտ է 800 գր իշխան ձուկ, 300 գր բրինձ, 50 գր կարագ, 100 գր սալորաչիր, աղ, սամիթ, չամիչ, կարմիր խնձոր:
Այս մթերքները խաշել առանձին, միացնել իրար և մատուցել տաք վիճակում:

Կոլոլակով մածնապուր
ապուրի համար
1 լ մածուն
1 ձու
1 ս.բ. բրինձ
50 գր կարագ
անանուխ
աղ
կոլոլակի խմորը
½ կգ ծեծած միս
½ կգ մանր կորկոտ
1 ճ.գ. պղպեղի մածուկ
քիմիոն
կարմիր և սև պղպեղ
աղ
միջուկը
½ կգ աղացած միս
1 սոխ
½ բ. աղացած ընկույզ
ձեթ
դարչին
կարմիր և սև պղպեղ
աղ
Պատրաստել միջուկը. սոխարածի վրա ավելացնել աղացած միսը, համեմել և եփել. լցնել ընկույզը և կրակն անջատել. թողնել սառչի:
Շաղախել պատյանի խմորը, խառնելով բոլոր նյութերը. երբեմն ձեռքերը թրջել սառը ջրի մեջ, ափով մի քիչ ջուր ցանել խմորի վրա և շարունակել շաղախել: Խմորը պիտի լինի փափուկ, բայց ոչ ջրոտ, այնպես, որ հարմար լինի բացելու կոլոլակները: Վերցնել խմորից մի ընկույզի չափով, շաղախել, անցք բացել և մատների օգնությամբ մեծացնել փոսիկը: Լցոնել միջուկով, ապա փակել և ձվաձև դարձնել:
Մածունը հարել ձվով, եռացնել. լցնել բրինձն ու եռման ջուր և շարունակել եռացնել: Մատուցելուց 20 րոպե առաջ, տաք ապուրի մեջ ավելացնել կարագը, անանուխն ու կոլոլակները: Երբ եռալուց կոլոլակները բարձրանան ապուրի երեսին, նշանակում է այն պատրաստ է:

Չրերով փլավ
2 բ. բրինձ
3 ճ.գ. յուղ
1 բ. տարբեր չրեր, չամիչ և ընկուզեղեն
լավաշ աղ
Բրինձը թեթևակի խաշել եռացող աղաջրի մեջ. երբ հատիկները եռացող ջրի երեսը բարձրանան, այն դատարկել փլավքամիչի մեջ, սառը ջրով ողողել: Կաթսայի հատակին մի քիչ յուղ քսել, լավաշի կտորները տարածել և վրան լցնել կիսախաշ բրինձը: Մի քիչ աղ ցանել, տեղ – տեղ յուղ դնել, կափարիչը ծածկել սրբիչով, փակել կաթսան և մարմանդ կրակով եփել փլավը մոտավորապես 30 րոպե:
Մանրացնել չրերը և ½ ճ.գ. յուղով տապակել, ավելացնել 1 ս.բ. ջուր և շարունակել եփել: Մատուցելիս փլավի կեսը ծածկել լավաշի մանրացված քերանքով, իսկ մյուս կեսը` չրերով:

Ձուկը գինիով

1 իշխանաձուկ
1 բ. կարմիր գինի
50 գր կարագ
համեմ
դափնետերև
հատիկով սև պղպեղ աղ
Կտրատել ձուկը, բոլոր բաղադրիչները լցնել վրան և եփել մարմանդ կրակով, մինչև ձկան աչքերը դուրս գան: Կրակն անջատելուց 5 րոպե առաջ ավելացնել մանրացված համեմը:

Ձուկը՝ լավաշով
1 ձուկ
1 լավաշ
1 կիտրոնի հյութ
2 ճ.գ. ձեթ
1 պճեղ սխտոր
կարմիր և սև պղպեղ
ծիթրոն աղ
Ձեթոտել և համեմել ձուկը, կիտրոնն ու սխտորը կտրատել և դնել փորի մեջ: 1 ժամ անց , հանել սխտորն ու լիմոնի շերտերը, փաթաթել լավաշով և եփել փռի մեջ միջին ջերմաստիճանով, մինչև լավաշը չորանա և կարմրի:

Պաստեղով ձվածեղ
100 գր պաստեղ
1 ճ. գ. յուղ 2 ձու
Տաքացնել յուղը, տապակել շերտված պաստեղը, ավելացնել հարած ձուն և եփել:

Թիրիթ
խաշած ձու
կանաչ սոխ
սև պղպեղ աղ
Մանրացնել ձուն, վրան լցնել մանրացված կանաչին և համեմել:

Էճճիկ
1 կապ սպանախ
1 կապ խառը կանաչի
1 սոխ
1 բ. ալյուր
3 ձու
ձեթ
կարմիր և սև պղպեղ
աղ
թացանի համար
½ լ մածուն
2 ճ. գ. թթվասեր
1 կապ սպանախ
1 պճեղ սխտոր
համեմի սերմ աղ
Մանրացնել սպանախը, սոխն ու կանաչին: Ավելացնել ալյուրը, ձուն և համեմունքները և խառնել: Տաք ձեթի մեջ տապակել գդալ առ գդալ: Մի կողմը եփվելուց հետո, շուռ տալ մյուս կողմը:

Քուքու
1 կապ սպանախ
1 կապ խառը կանաչի
1 սոխ
½ բ. ալյուր
3 ձու
ձեթ
կարմիր և սև պղպեղ աղ
Մանրացնել սպանախը , սոխն ու կանաչին: Ավելացնել ալյուրը, ձուն և համեմունքները և խառնել: Տաք ձեթի մեջ լցնել խառնուրդը և եփել մարմանդ կրակով. ապա շուռ տալ և եփել մյուս կողմը:

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ

Քրիստոնեական եկեղեցին Համբարձման տոնը կապում է Հիսուսի վերակենդանացման ու երկինք համբարձվելու հետ: Համաձայն Ավետարանի, Հիսուս Ձիթենյաց լեռան վրա այցի է գալիս առաքյալներին, նրանց օրհնում է, խորհուրդներ տալիս ու համբարձվում երկինք:
Տոնը սակայն, ունի նախաքրիստոնեական արմատներ: Այն գարնանային տոն է և խորհրդանշում է բնության վերակենդանացումը, բնության ծաղկունքը, փթթումը և պտղաբերումը:
Համբարձումը երիտասարդական տոն է, առավելապես վերաբերվում է ջահել աղջիկներին: Այն բնապաշտական ժամանակներում նվիրված է եղել Աստղիկ դիցուհու պաշտամունքին: Դրա վկայությունն են ցայսօր պահպանված խաղերը կապված ծաղիկների, մասնավորապես` վարդի հետ:
Համբարձումը նաև սիրո տոն է: Բասենում գեղեցիկ ավանդազրույց կա, ըստ որի` Ալադաղ և Քյոսադաղ լեռները Համբարձման առավոտյան, արևածագից առաջ գալիս են և Արաքսի ափին Վարդհեր վանքի մոտ հանդիպում և գրկախառնվում: Ըստ ժողովրդական պատումի` Ալադաղը քուրդ ցեղապետի աղջիկ է, Քյոսադաղը` հայ տերտերի տղա: Նրանց միությունն արգելված էր ծնողների կողմից և սիրահարները վշտից քարացել էին ու լեռ դարձել: Սակայն ամեն անգամ, Համբարձումի սիրո տոնին թաքուն հանդիպում էին ու առնում իրենց կարոտը: Իսկ լուսաբացին կրկին հեռանում են և լալիս կարոտից, և արձունքները հավաքվելով` ձյան շերտեր են կազմում:
Տոնի ժամանակ աղջիկները վառ գույնի հագուստով խումբ-խումբ շրջում են համայնքով, երգում ու պարում են, արտասանում են իրենց սիրեցյալների համար: Ծաղիկներից պսակ են հյուսում ու նվիրում սիրեցյալներին:
Թումանյանն ՙԱնուշ՚ պոեմում այսպես է նկարագրում Համբարձումը.
-Համբարձումն եկավ, ծաղկունքը ալվան,
Զուգել են հանդեր նախշուն գորգերով:
Փունջ-փունջ աղջիկներ սարերը ելան
Վիճակ հանելու աշխույժ երգերով:
-Համբարձում, յայլա,
Յայլա ջան, յայլա,
Սև սարեր յայլա,
Յայլա ջան, յայլա:
Երգ ու բույր խառնած,
Թև-թևի բռնած
Զուգում են լեռներ
Ծաղիկ են քաղում,
Ծաղկի հետ խաղում, ինչպես թիթեռներ…

Եկավ Համբարձում`
Ծաղկով զարդարված,
Մեր բախտին հարցում.
Ո՞վ է մեզ գրված

Համբարձման տոնի անբաժան մասն էր կազմում վիճակ գցելը, զանազան գուշակությունները, երբ աղջիկները շրջան են կազմում, նախապես ամեն մեկը մի իր է գցում կուժի մեջ և նրանցից մեկը աչքերը կապած հանում է կուժից մեկ իր ու քառյակներ արտասանում, ՙՋան գյուլում՚ ասում ու դրանցով գուշակում տվյալ իրի տիրոջ բախտը:
Զատիկից հետո Հայաստանի շատ գավառներում սկսվում էր ՙկաթի պասը՚, այսինքն, կաթնամթերք չէին օգտագործում, որպեսզի կովերի կաթը չպակասի: Համբարձման տոնին ՙկաթի պասը՚ լուծվում է: Սա ևս կապված է մայրության, պտղաբերության պաշտամունքի հետ:
Համբարձման վաղ առավոտյան բոլոր տներում կաթնապուր էին եփում, որի տակ վառվող կրակի մեջ գցում էին յոթ տարբեր բակերից թաքուն հավաքած ճյուղերն ու չոփերը: Երբեմն կաթնապուրը եփում էին խմբովի, հենց դաշտում, արտերի մոտ: Եփելուց հետո կաթնապուրից մի քանի շերեփ շաղ էին տալիս արտի շուրջը, որպեսզի տարին առատ լինի, իսկ բերքը ապահով` երաշտից, մորեխից ու կարկուտից: Կաթնապուրը որպես մատաղ բաժանվում էր յոթ տեղ: Ընդունված էր, որ Զատիկից մինչև Համբարձում կաթնապուր չպետք է եփել, որպեսզի կաթը չպակասի: Տարբեր գավառներում կաթնապուրը տարբեր կերպ են պատրաստել, համեմելով ըստ տեղի բնական պաշարների:
Համբարձումը բնապաշտական ժամանակներում նշվել է որպես բնության զարթոնքի, կենարար ուժերի տոն: Այս օրն ավանդաբար արգելված էր արյուն հեղել և կենդանական զոհ մատուցել:

Քաղցր կորկոտապուր

1 բ. կորկոտ,
4 բ. ջուր
½ բ. չամիչ
½ բ. ծիրանաչիր
½ բ. ընկուզեղեն
դարչին
Կորկոտը եփել մարմանդ կրակի վրա, ավելացնել չրերն ու ընկուզեղենը և շարունակել եփել: Կրակն անջատելուց հետո խառնել դարչինը: Մատուցել սառը վիճակում:

Կաթնապուր

1 բ. բրինձ
5 բ. կաթ
½ բ. շաքարավազ
դարչին
Բրինձը լցնել տաք կաթի մեջ և եփել մարմանդ կրակի վրա` պարբերաբար խառնելով: Վերջում կաթնապուրին ավելացնել շաքարավազը: Մատուցել դարչինով:

Տհալով փլավ
1 բ. հաճար
2 սոխ
1 ճ. գ. յուղ
200 գր տհալ
աղ
Խաշել հաճարը մարմանդ կրակով. սոխարածի վրա ավելացնել տհալը, ապա լցնել հաճարի վրա:

Արիշտայով կաթնապուր
2 բ. արիշտա
3 բ. կաթ
2 ճ.գ. կարագ
5 ճ.գ. շաքարավազ դարչին, հիլ
Խաշել և ջրքամել արիշտան: Եռացող կաթի մեջ լցնել արիշտան, կարագն ու շաքարավազը և եփել մինչև կիսվի կաթը: Մատուցել` վրան ցանելով հիլ և դարչին:

Սպիտակ շփոթ

1 բ. հաճար
1 լ բացված չորաթան*
յուղ աղ
Թրջել հաճարը նախորդ օրվանից, ապա ջրքամել և հարել, մինչև ամբողջությամբ սպիտակի: Եփել ջրով, անընդհատ հարելով, մինչև շիլայի վերածվի: Մատուցելիս կողքերը լցնել եփած չորաթանը, իսկ մեջտեղում` լցնել յուղ:
* Չորաթանը փոխարինել` 1 լ մածունը եփելով 1 ձվով և 1 ճ.գ. ալյուրով:

ՎԱՐԴԱՎԱՌ

Եկեղեցին այս օրը նշում է որպես Այլակերպության տոն: Սա ևս շարժական տոն է և նշվում է Զատիկից 98 օր հետո: Տոնը սակայն, բնապաշտական ժամանակներից է և հայերի, թերևս, ամենասիրելի տոնն է եղել: Հայաստանի որոշ մարզերում (Լոռի, Տաուշ) Վարդավառն անշարժ տոմարով են նշում` հուլիսի վերջին կիրակի օրը:
Վարդավառը ջրի տոն է և այդ օրը բոլորը խրախճանքից, երգ ու պարից բացի նաև ջրում են միմյանց: Եկեղեցին սա բացատրում է, որ, իբր, երբ Նոյը Արարատից իջավ Նախիջևան, որպեսզի իր ժառանգների մեջ անմահ պահի ջրհեղեղի մասին հիշատակը, կարգադրում է, որ ամեն տարի այս օրը ջրեն միմյանց:
Ամեն դեպքում, մարդիկ Վարդավառին ուխտ են գնացել սարերը, այնտեղ, ուր գետերի, աղբյուրների ակունքներն են: Հենց ջրի ակունքների մոտ էլ Վարդավառի տոնախմբություններն են կատարվել, համայնական զոհաբերություն արել, խաղեր ու խրախճանք կազմակերպել: Ամենատարածված խաղը կոխն էր, որ հավանաբար նվիրված էր Վահագն աստծոն: Վահագնին էին նվիրված նաև վանեցի երիտասարդների կազմակերպած ռազմական խաղերը Վարդավառի տոնին, երբ խմբերի բաժանված, պարսատիկներով ու փայտերով ՙկռվում՚ էին միմյանց դեմ: Շատ տարածված էին աղջիկների զանազան երգ-խաղերը, զվարճախաղերը:
Տոնն սկսվում է շաբաթ երեկոյան, երբ ուխտավորները մատաղ են անում, անասուն մորթում և գիշերային խարույկի շուրջ դիմավորում Վարդավառը: Խարույկ վառելու և տոնը կեսգիշերին դիմավորելու սովորույթը լավ է պահպանվել հատկապես Լոռիում, ուր Վարդավառը ժողովրդական ամենասիրելի տոնն է:
Վարդավառը նաև խնձորի տոն էր: Առհասարակ, Վարդավառի սեղաններին առատ է եղել միրգը: Ժողովուրդը տոնը կոչում էր երբեմն ՙխնձորի պաս՚: Տարվա առաջին խնձորն ուտում էին Վարդավառին: Այս սովորույթը ուղեկցվել է որոշ ծեսով: Շատախում երիտասարդները Վարդավառի շաբաթ երեկոյան դեզեր էին սարքում, մեկը մյուսից մեծ: Մութն ընկնելուն պես վառում էին դեզերը: Ծեսը տևում էր մինչև լուսաբաց: Լուսաբացին կրակի շեղջի մեջ խնձոր էին խորովում և ուտում: Խարույկի շուրջ տոնախմբությունն ուղեկցվում էր երգով, պարով, խաղով ու խնդությամբ:
Վարդավառը հասել ա,
Բան ու գործս թարսել ա,
Թե սիրել ես, ջուր շաղ տուր,
Կրակս թեժացել ա…

Վարդևորի իր օրն ա,
Որդին հորը չի մոռնա,
Ով իմ սիրածին ինձ չտա,
Սև շան նման թող ոռնա…

Վարդևորը մոտ ա,
Մեր ճամփեքը քարոտ ա,
Գնում եմ յարիս տենամ,
Կասեն` ինձի կարոտ ա:

Վարդավառի երգերը բազմաժանր են ու բազմատեսակ: Երգում են թափորով, որին ուղեկցում են նվագածուները: Տոնի տիպիկ խաղերից է ձիարշավը, երբ երիտասարդները մրցում են իրենց ձիերով` ցույց տալով իրենց հմտությունները արագության և ձիախաղի մեջ:
Տոնը, որ հեթանոսական ակունքներ ունի և նվիրված է Աստղիկ դիցուհուն, ամենասիրածն է հայոց մեջ: Վարդավառ բառը բաղկացած է վարդ և վառել բառերից, որ նշանակում է սիրո գերագույն խորհրդով օծվել: Տոնի սկիզբը` հունիսի 27-ին (Վահագնի օրվան) գումարվում է մարտի 21-ից մինչև մոտակա լիալուսին ընկած օրերի քանակը:
Վարդավառը արարչական սիրո տոն է, որ հովանավորվում էր Աստղիկ դիցուհու կողմից: Տոնի խորհրդանիշերն են օծված վարդերը և վարդաջուրը, որով ցողելով` Աստղիկ դիցուհին սեր է պարգևում մարդկանց: Աստղիկը հայոց սիրո և գեղեցկության աստվածուհին էր, Վահագնի սիրելին: Աշտիշատում գտնվող Աստղիկի տաճարը կոչվում էր ՙՎահագնի սենյակ՚, ուր, համաձայն ավանդապատումի, Վահագնը հանդիպում էր իր սիրեցյալին: Վահագնի և Աստղիկի ամուսնությունը սրբազան էր համարվում: Նրանց ամուսնության հետևանքով անձրև էր տեղում, բարիք էր բերում մարդկանց, շանթ ու կայծակ էր թափվում երկրի վրա, որ խորհրդանշում էր տիեզերքի երկունքը: Աստղիկի տաճարներ Հայաստանում ամենուր կային, բայց գլխավորը Աշտիշատինն էր և Վանա լճի ափին գտնվող Արտամետի տաճարը:
Վարդավառը ջրի տոն է: Այս օրը մարդիկ խմբվում են ջրի ակունքների մոտ և այստեղ զոհաբերություններ են կատարում, որից հետո սկսվում է խրախճանքը: Ընդունված է զոհաբերել ուլ և գառ:
Ավանդության համաձայն՝ Աստղիկ դիցուհին ամեն գիշեր լողանում էր Մշո դաշտով հոսող Արածանի գետում:(Այստեղից էլ` Վարդավառին միմյանց ջրելու սովորությունը): Սիրահարված երիտասարդները հավաքվում էին մոտակա բարձունքին, որպեսզի տեսնեին աստվածուհուն: Սակայն Աստղիկն աննկատ մնալու համար դաշտը պատում էր մշուշով, որի պատճառով էլ երկիրը կոչվել է Մուշ, դաշտը՝ Մշո դաշտ:
Մեկ այլ ավանդապատումի համաձայն` Վիշապները գողանում են Աստղիկին ու պահում իրենց մոտ: Դրա հետևանքով Երկրին պատում է չարն ու մութը: Եվ Վահագն աստվածը հաղթում է Վիշապին, ազատում է իր սիրեցյալ Աստղիկին ու շրջելով երկրի վրա` վարդի ջուր է ցողում` կրկին հավաստելով սիրո և գեղեցիկի հաղթանակը: Նման պատումներ շատ կան ժողովրդական բանահյուսության, հայկական ժողովրդական հեքիաթների մեջ, երբ Վիշապը փակում է ջրի ակունքը և ժողովրդից պահանջում է կույս աղջիկ` ջուր տալու համար: Սրանք դեռ բնապաշտական ժամանակներից եկած պատումներ են Վարդավառի մասին:
Աստղիկը, Վահագն աստծու սիրեցյալն էր: Նրան անվանել են նաև Ոսկեծղի, Ոսկեբազուկ, Վարդամատն: Աստղիկն ըստ ավանդության, ծնվել էր ծովի ճերմակաթույր փրփուրներից և երբ քայլում էր, նրա ոտնահետքերում վարդեր էին բուսնում: Դիցուհին վարդի թերթիկներ էր թափում Հայոց աշխարհի վրա, որոնք քսվելով հայուհիներին, աստվածային գեղեցկություն էին պարգևում նրանց: Աստղիկի գլխավոր մեհյանը Տարոն գավառի Աշտիշատ ավանում էր: Ավանդության համաձայն՝ Աստղիկը բնակվել է Տարոնի Ասղնբերդում, որի տանիքում բույն դրած ծիծեռնակները՝ որպես սուրհանդակներ, լուր էին տանում աստվածուհու սիրեցյալ Վահագն աստծուն: Այստեղից է ծագում նաև մեր օրերում Վարդավառին աղավնիներ թռցնելու սովորությունը:
Աստղիկին նվիրված տաճարներ կային նաև Վանա լճի մերձակա Արտամետ գյուղում, Անձևյաց գավառում և այլուր: Երևանի օպերայի և բալետի շենքի տեղում նույնպես եղել է Աստղիկին նվիրված տաճար: Աստղիկ դիցուհուն էր նվիրված հայոց տոմարի յուրաքանչյուր ամսվա յոթերորդ օրը:
Տոնակատարության ժամանակ Աստղիկին նվիրաբերել են վարդեր (այստեղից էլ՝ նրա Վարդամատն մականունը), աղավնիներ թռցրել, ջուր ցողել իրար վրա, ուրախացել: Որոշ գավառներում Վարդավառի տոնին Աստղիկ դիցուհուն նվիրված տիկնիկներ են պատրաստել ծառերի ճյուղերից կամ ցախավելից և դրանցով խաղեր կազմակերպել: Նաև ծաղկեպսակներ էին պատրաստում և կովերի ու այլ կաթնատուների ճակատը զարդարում, որպեսզի տարին կաթնառատ լինի: Մեր ժամանակներում պահպանվել է Վարդավառին ցորենի հասկերից խաչբուռ գործելու սովորույթը: Խաչբուռը կամ խաչփունջը, հյուսվել է ցորենի հասած արտից հնձած առաջին փնջից և նվիրաբերվել աստվածներին, որպես գոհաբանություն՝ բերքի համար: Խաչբուռը հյուսվել է խաչի տեսքով, կապելով երկինքն ու երկիրը. այն բացարձակապես չի առնչվում Հիսուսի խաչափայտի հետ. հաճախ գործել են Նուրի աստվածուհու կերպարանքով, և վերջապես կենաց ծառի տեսքով ու գաղափարով: Քրիստոնեության ընդունումից հետո խաչբուռը նվիրվեց Անահիտին փոխարինող Աստվածածնին:
Լինելով երիտասարդության սիրելի տոնը` Վարդավառը նաև աղջիկ ընտրելու և ՙաղջկատեսի՚ տոն էր: Այս տոնի ժամանակ կատարվող ուխտագնացությունների, արարողությունների ժամանակ հաճախ էին խնամախոսությունները, նշանդրեքի, պսակի արարողությունները:
Վարդավառին ամուսնացած աղջիկներն իրավունք էին ստանում երկրորդ անգամ գնալու հորանց տուն և սովորաբար այնտեղ մնում էին 15 օր:

Խորոված խնձոր

10 մանր խնձոր
½ բ. շաքարավազ
½ բ. ընկույզ
դարչին, մեխակ
Խնձորի պոչերը հեռացնել և փոս ընկած տեղից դանակով անցք բացել, մեջը լցնել մեխակ, ընկույզի խոշոր, ծեծած միջուկ և շաքարավազ: Փոքր կաթսայի մեջ երկու ճաշի գդալ շաքարավազի վրա ավելացնել կես բաժակ ջուր և լցոնված խնձորները դասել մեջը: Կաթսայի կափարիչը ծածկել և եփել մարմանդ կրակի վրա, 15 րոպե: Այնուհետ սառեցնել, խնձորի վրա շաքարավազ ցանել և մատուցել իբրև քաղցրավենիք:

Նազուկ

3 բ. ալյուր
50 գր կարագ
1 բ. շաքարավազ
1 բ. կաթ
5 ձու
2 թ. գ. թթխմոր
շաֆրան, դարչին
վանիլին, աղ
Հարել շաքարավազն ու ձուն, ավելացնել կարագը, ապա կաթն ու համեմունքը: Աստիճանաբար ավելացնել ալյուրը, հունցել: Խմորը ծածկել սրբիչով և մոտ 1 ժամ պահել տաք տեղում:
Պատրաստի խմորը բաժանել 5 գնդի, յուրաքանչյուր գնդից ձևավորել 2 սմ հաստությամբ բլիթ: Բլիթները սրբիչով ծածկել, 15 րոպե անց թիթեղաթերթով դնել տաք ջեռոցը: Նազուկը պատրաստ կլինի 25-30 րոպեից:

Ագդակ

1 բ. ալյուր
50 գր կաթի սեր
1 ձու
1 թ. գ. սոդա
յուղ՝ տապակելու համար
Հունցել խմորը, թողնել հանգչի 25-30 րոպե: Ապա խմորը բաժանել գնդերի: Դրանք գլորելով երկարացնել` տալով գլանի ձև, մի փոքր տափակեցնել, բաժանել 5 սմ կտորների և տապակել տաք յուղի մեջ:
Վրան մեղր լցնել և մատուցել տաք վիճակում:

Մատաղ

Գառան կամ աքլորի միսը եփել, վրան խոշոր աղ ավելացնել ըստ ճաշակի:

Գառան մսով բանջարեղեն

1 կգ գառան միս
2 կարտոֆիլ
2 սմբուկ
2 լոլիկ
2 պղպեղ
2 սոխ
աղ
Շերտել բանջարեղենը, կտրատել միսը: Կաթսայի տակ շարել միսը, վրան լցնել լոլիկը, կարտոֆիլը, դարձյալ միսը, ապա` սոխը, սմբուկը, պղպեղը… այդպես, մինչև կաթսայի բերանը: Վերջում ավելացնել կես բաժակ ջուր, կաթսայի բերանը ամուր փակել և կախել մարմանդ թոնիրի մեջ:

ԽԱՂՈՂՕՐՀՆԵՔ

Ինչպես ընդունված էր Վարդավառին առաջին խնձորն ուտել, այս տոնին էլ առաջին խաղողն էին ուտում և օրհնում: Հայաստանում տարածված սովորություն կար` ամեն տոնի համապատասխան մթերք զոհաբերել աստվածներին: Տեսանք, որ ուխտավայրերում տարբեր տոների ժամանակ զոհաբերել են (մատաղ են արել) ձու, կաթնապուր, խնձոր, հասկեր, փոխինձ… այս տոնին էլ զոհաբերվել է խաղողը: Քրիստոնեության օրոք խաղողի առաջին բերքը տանում էին եկեղեցի, կամ քահանան էր գնում խաղողի այգին և այնտեղ կատարում էր խաղողօրհնեքի կարգը:
Տոնի ժամանակ շատ տարածված են եղել ազգային խաղերը, երգ ու պարը: Տոնի ժամանակ խաղում էին գոտեմարտ, լախտի, ըմբշամարտ:
Քրիստոնեությունն այս տոնը վերափոխեց և նշում է որպես Մարիամ Աստվածածնի վերափոխման օր: Ողջ քրիստոնյա աշխարհն այս տոնը նշում է օգոստոսի 15-ին, հայ եկեղեցում այն շարժական է և նշվում է տվյալ շաբաթվա կիրակի օրը:
Հայոց մեջ խաղողօրհնեքը նվիրված էր մայրության աստվածությանը` Անահիտին և տոնը նշվում էր Անահիտի տաճարներում: Անահիտը հայոց ամենասիրելի և պաշտելի դիցուհին էր, ամեն տեսակ պարկեշտությունների և խոհեմությունների մայրը: Նա մայրության, իմաստության, բերքի, խոհեմության մարմնավորումն էր և հայ կնոջ կերպարանավորողը: Անահիտին նվիրված տաճարներ Հայաստանում շատ կային, սակայն ամենանշանավորը Եկեղյաց գավառի Երիզա ավանում էր, ուր կատարվում էին Մայր Աստվածուհուն նվիրված բոլոր գլխավոր տոնակատարությունները: Երիզայում էր նաև Անահիտի ոսկեձույլ արձանը, որի պատռճառով նա կոչվում էր Ոսկեծամ, Ոսկեծին, Ոսկեհատ…
Քրիստոնեության օրոք Անահիտ Աստվածամորը փոխարինելու եկավ Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքը և Անահիտի պաշտամունքի շատ տարրեր պահպանվեցին այս տոնի մեջ:
Ամեն դեպքում` Խաղողօրհնեքի հիմնական գաղափարը բերքի օրհնությունն է: Քանի որ տոնը նշվում է խաղողի հասունացման շրջանում և ավանդաբար այս օրը խաղող է օրհնվել, առաջին ողկույզը ճզմվել, ժողովուրդն այն ավելի շատ ընկալում և նշում է որպես խաղողօրհնեք, քան Աստվածածնի վերափոխման օր:
Այս օրը քաղված առաջին ողկույզները մարդիկ եկեղեցի են տանում, որպեսզի քահանան օրնի: Սա անշուշտ, բնապաշտական ժամանակներից եկող սովորույթ է և հնագույն ժամանակներում նույն ծեսը կատարվել է հայոց տաճարներում քրմերի կողմից:
Այս տոնակատարությունը երբեմն բաց դաշտում էր կատարվում: Սա անշուշտ, հարմարեցվել է մարդկանց կենցաղին. որպեսզի ուխտավորները բոլորն առանձին առանձին խաղող չքաղեն և եկեղեցի չտանեն, ուղղակի հրավիրում են քահանային դաշտ, ուր նա օրհնում է խաղողի վազերը:
Խաղողօրհնեքից հետո խաղողի զոհաբերություն-նվիրատվություն է կատարվում. մարդիկ օրհնված խաղողի ողկույզներ են դնում քարերին` նվիրելով անծանոթ անցորդներին և երկնքի թռչուններին: Ապա սկսվում է ժողովրդական տոնախմբությունը: Երբեմն տոնն ուղեկցվում էր ուխտագնացությամբ, իսկ բուն ուխտի վայրում անպակաս էին զվարճանքները, կեր ու խումը, ժողովրդական երգ ու պարը, ազգային խաղերը: Ուխտի ժամանակ շատ տարածված էին փոխայցելությունները, հյուրասիրությունները, հատկապես նոր խնամիացած ընտանիքների միջև: Տոնն աչքի էր ընկնում առատ ու ճոխ սեղաններով:

Գաթա

½ բ. յուղ
1 ձու
1 թ. գ. սոդա
ալյուր
½ բ. ընկույզ
½ բ. մեղր
Հունցել խմորը, վերածել գնդերի, թողնել 10 րոպե հանգչի: Այդ ընթացքում մանրացնել ընկույզը, խառնել մեղրի հետ, ցանկության դեպքում նաև դարչին ավելացնել: Բացել յուրաքանչյուր գունդ, քսել մեղրով և ընկույզով խորիզը, փակել, հարթացնել, ծածկել պատառաքաղով և թխել:

Կլոր գաթա

½ բ. յուղ
1 բ. մածուն
1 թ. գ. սոդա
1 ձու
2 – 3 բ. ալյուր
աղ
խորիզի համար
½ բ. յուղ
1 բ. շաքարավազ
1 բ. ալյուր
վանիլին
Թասի մեջ լցնել հալած յուղ, ավելացնել մածուն, աղ, սոդա, ալյուր: Հունցել այնքան, մինչև դառնա փափուկ խմոր: Խմորը բաժանել երկու գնդի: Գրտնակով բացել, վրան քսել խորիզը: Խմորի եզրերը միացնել, տալ կլորավուն տեսք, երեսին քսել մածունի հետ խառնած ձվի դեղնուց: Պատառաքաղով նախշել, դնել ջեռոցը, մինչև կարմրի:

Փոխինձով հալվա

1 բ. փոխինձ
1 ճ. գ. յուղ
2 ճ. գ. մեղր
ջուր
ընկույզ

Փոխինձը յուղով, մեղրաջրով եփել մարմանդ կրակի վրա: Ավելացնել այնքան ջուր, մինչև ստացվի պինդ զանգված: Լցնել ափսեի մեջ, հարթեցնել, վրան ցանել ծեծած ընկույզ:

Արշտահալվա

1 բ. արշտա
2 ճ. գ. յուղ
2 ճ. գ. մեղր
½ բ. ջուր
Բովել արշտան յուղով: Մեղրաջուրը եռացնել և լցնել արշտայի վրա և եփել մինչև ջուրն ամբողջությամբ ներծծվի: Սառչելուց հետո կտրատել:

Սիսեռով լցոնած սմբուկ

2 սմբուկ
1 սոխ
1 ճ. գ. յուղ
1 ճ. գ. լոլիկի մածուկ
½ բ. սիսեռ
½ բ. մածուն
կանաչի
աղ
Սմբուկի կոթերը կտրատել, երկարությամբ ճեղքել և հեռացնել սերմը: Ապա սմբուկը գցել աղի եռացող ջրի մեջ և քամիչով քամել: Սմբուկի մեջ լցնել լոլիկի մածուկի հետ սոխարած և եփած սիսեռ: Լցոնված սմբուկները դարսել յուղ քսած տապակի մեջ, վրան յուղ ցողել և խորովել: Վերջում վրան ցանել մանրացված կանաչի, մատուցել մածունով:

Հարիսա
1 կգ ձավար
1 կգ միս աղ
Մսի վրա ջուր լցնել, եռացնել և մաքրել վրայի փրփուրը: Խաշվող մսի վրա ավելացնել ձավարը և մարմանդ կրակով եփել, մինչև ամբողջությամբ փափկեն:
Եթէ ցանկանում եք, որ այն լինի հարիսա, պետք է հարել, մինչև համասեռ դառնա: Ըստ ցանկության` մատուցել տապակած դմակով, կամ կարագով, դարչինով, կամ քիմիոնով և կարմիր պղպեղով:

ՆԱՎԱՍԱՐԴ

-Ո՞վ կտա ինձ ծխանի ծուխը,
Եվ առավոտը նավասարդյան,
Եղնիկների վազելը և եղջերուների վարգելը,
Մենք փող էինք փչում և թմբուկ զարկում,
Ինչպես օրենքն էր թագավորների…
Նավասարդը հայոց նոր տարին է: Նավասարդ ամիսն սկսել է օգոստոսի11-ին և ավարտվել սեպտեմբերի 9-ին:
Նավասարդ տոնը հայտնի է նաև Նախրաթող անվամբ: Ըստ ավանդույթի, տոնի ժամանակ Նավասարդ անունով մի հովվի հանձնել են նախիրը պահպանության: Բայց նախրապանը լքել է նախիրը` տոնին մասնակցելու համար: Դրանից հետո տոնը կոչվել է նաև Նախրաթող:
Նավասարդ բառը նշանակում է նոր տարի: Այն Հայոց ձորում Հայկի և Բելի միջև տեղի ունեցած ճակատամարտի օրն է: Քրիստոնեության օրոք եկեղեցին այն հարմարեցրեց իր տոնացույցին և նշում էր որպես Նոյյան տապանի` Արարատի գլխին հայտնվելու օր:
Նավասարդը երիտասարդների, հարսանյաց ծեսերի տոնն էր:
Առաջներում այն նշվում էր մեծ շուքով, տոնահանդեսով, արքունի և ժողովրդի մասնակցությամբ, զորահանդեսով, թատերական ներկայացումներով, ձիարշավներով, սուսերամարտով… այն հայոց պետության գլխավոր տոնն էր: Նավասարդին զոհաբերություններ էին կատարում հայոց բոլոր աստվածներին: Տոնը նշվում էր ողջ Հայոց աշխարհում, բայց ամենամեծ տոնախմբությունները լինում էին գլխավոր տաճարներում` Բագավանում, Աշտիշատում, Նպատ լեռան լանջին…
Բոլոր առումներով Նավասարդը ճոխ տոն էր. նրանում գերիշխող էր հայոց հաղթող ոգին ու միասնության գաղափարը:
Նավասարդը հայոց մեջ հյուրասիրությունների տոն էր: Բոլորն անխտիր սեղաններ էին բացում, իրենց բերքից, ինչքից ու ունեցվածքից բաժին հանում մյուսներին: Նավասարդի սեղանների զարդը նույնպես քյաշկա հարիսան էր: Սակայն Նավասարդի հարիսային, որպես կանոն, շերեփ չպետք է կպչեր: Դա արվում էր նրա համար, որպեսզի ՙտարին անցնի առանց կռիվների՚:
Նավասարդին ամեն ինչ պետք է առատ լիներ: Մեծ թվով զոհաբերություններ էին կատարվում: Անասունների եղջյուրները ներկում էին տարբեր գույներով և նրանց ընծայում հայոց աստվածների տաճարներին: Նավասարդի տոնի բուն խորհուրդը Ամանոր աստծուն էր պատկանում, որ իր մեջ պարունակում էր լիություն և զարթոնք: Ամանորի և Վանատուրի տոնակատարությունները միշտ միասին են նշվել: Վանատուրը Ամանորի եղբայրն է և հյուրասիրության, հյուրընկալության աստվածն էր` ճամփորդների և պանդուխտների հովանավորը: Վանատուրի պաշտամունքից է գալիս և այն, որ մինչ օրս հայերի ամանորյա սեղաններին միշտ հատուկ սպասք է դրված պանդուխտների ու տնից բացակայողների համար: Ագաթանգեղոս պատմիչը Վանատուրին տալիս է Ամանորաբեր անունը:
Այնքան սիրելի էր Նավասարդը հայոց մեջ, որ անգամ քրիստոնեությունը չկարողացավ արմատախիլ անել և վերափոխել այն: Դեռ ուշ միջնադարում Հայաստանի շատ գավառներում այն տոնվել է ու մեզ հասել:
Աշտիշատում, ուր գտնվում էին Հայոց յոթ գլխավոր բագինները (Արամազդ, Անահիտ, Միհր, Նանե, Աստղիկ, Վահագն, Տիր) նույնպես Նավասարդը նշվում էր հանդիսավորությամբ ու ժողովրդական խաղերով: Այստեղ հասարակ մարդկանց մոտ իր հմտությունն էր ցուցադրում հայ ռազմիկը: Բանակը շքերթով անցնում էր արքունիքի և ժողովրդի առջևով, զինավառ երիտասարդները ռազմի խաղեր և մրցումներ էին կազմակերպում:
Քրիստոնեությունը այս տոնը վերափոխեց. արգելվեցին տոնական զվարճահանդեսները, զոհաբերությունները…
Մասսայական մեծ միջոցառումներն արգելվեցին և Նավասարդը դարձավ ընտանեկան տոն:
Հետաքրքիր սովորույթ է պահպանվել Նավասարդից. տոնի գիշերը նշանված կամ ազատ աղջիկները կեսգիշերին ընդեղեն, նվերներ էին գլխաշորի մեջ կապած իջեցնում փեսացուի տան երդիկից: Փեսացուի տնեցիները ջանում էին բռնել աղջկան: Եթե հաջողվում էր, հյուրասիրում էին, նվերներով ճանապարհում: Եթե նշանված աղջիկ կամ տղա չէր լինում տանը, նվերներ ու ընդեղեն էին կախում բարեկամների տների երդիկներից:

Հարիսա
1 կգ գառան միս
3 բաժակ հաճար
1 բ. յուղ
3 սոխ
աղ
Գառան միսը եփել, ոսկրահան անել և կտրատել: Եռացող արգանակի մեջ լցնել հաճարը, ավելացնել միսը և շարունակել եփել մարմանդ կրակի վրա: Վերջում ավելացնել աղ: Մատուցել` վրան ավելացնելով յուղ:

Լոռվա գաթա

խմոր
1 կգ ալյուր
2 բ. շաքարավազ
2 բ. կաթ
1 բ. հալած յուղ
2 թ. գ. թթխմոր
աղ
խորիզ
3 բ. ալյուր
1 ½ հալած յուղ
½ բ. շաքարափոշի
վանիլին
2 ձվի դեղնուց
Խմորը պատրաստել, ծածկել սրբիչով և 2 ժամ թողնել տաք տեղում: Միաժամանակ պատրաստել խորիզը. ալյուրը հալած յուղով տրորել, ավելացնել շաքարի փոշի, վանիլին և խառնել այնքան, մինչև փխրուն զանգված ստացվի: Պատրաստի խմորը սեղանին մեկ անգամ էլ հունցել, բաժանել կտորների: Գնդերը գրտնակել, բարակացնել: Բացած շերտերի վրա յուղ քսել, վրան` խորիզ, ապա խմորը գլանաձև փաթաթել:
Ձևավորված խմորագլանը բաժանել 400 գրամանոց կտորների: Խմորի կտորները երկու կողմից սեղմել, կլոր բլիթի ձև տալ: Բլիթի եզրերը վեր բարձրացնել, եզրանաշխել: Նաշխել նաև արտաքինից` գեղեցիկ ձև տալու համար: Պատրաստի բլիթը դնել թիթեղաթերթի վրա կամ թավայի մեջ, վրան ձվի դեղնուց քսել, ծակել մի քանի տեղից պատառաքաղով և թխել ջեռոցում 30 րոպե:

Նազուկ աղի միջուկով

խմոր
3 ½ բ. ալյուր
2 թ. գ. թթխմոր
1 բ. ջուր
աղ
միջուկ
2 բ. ալյուր
1 բ. հալած յուղ
շաֆրան
աղ
1 ձու և 1 բ. յուղ
Հունցել խմորը, թողնել 2 ժամ հանգչի: Պատրաստել միջուկը:
Պատրաստի խմորը գրտնակել և բացել 2 սմ հաստությամբ շերտերով: Շերտի մակերեսին քսել յուղ, երկտակ ծալել, նորից գրտնակել, յուղ քսել և նորից երկտակել: Կրկնել չորս անգամ: Վերջին անգամ գրտնակել, ռուլետի ձևով փաթաթել, բաժանել 70 գրամանոց կտորների: Ամեն կտոր բացել 5-7 մմ հաստությամբ: Բացված խմորի կենտրոնում լցնել 50 գր միջուկ: Ապա միացնել խմորի եզրերը և կլոր տեսք տալ: Նազուկի հաստությունը պետք է լինի մինչև 2 սմ: Դնել յուղ քսած թիթեղի վրա, խմորի վրա քսել դեղնուց և ծակծկել պատառաքաղով: Թխել տաք ջեռոցում 30 րոպեի ընթացքում:

Հալվա

1 ճ. գ. յուղ
1 ճ. գ. մեղր
1 ճ. գ. մանրացված ընկույզ
1 բ. ալյուր
Թավայի մեջ հալել յուղը, ավելացնել ալյուր: Բովել, մինչև ստանա դարչնագույն երանգ: Շրջել ափսեի մեջ, ձևավորել, վրան լցնել մեղր և մանրեցված ընկույզի միջուկ:

ԽԱՉՎԵՐԱՑ, ՈՒԼՆՈՑ, ԳԻՆԵՏՈՆ

Տոնն ունի վաղ հեթանոսական արմատներ: Ուլը միակ կենդանին է, որ ուտում և փչացնում է խաղողի վազը, այդ պատճառով էլ, այս տոնին ուլ են մորթել և խորովել թոնիրում: Այստեղից է առաջացել նաև քավության նոխազ արտահայտությունը:
Այս տոնի խորհուրդը կայանում է նրանում, որ խոր աշուն է, բերքահավաք է և տնտեսական տարին ավարտվում է, մարդիկ պահուստ են կուտակում` ձմռանը նախապատրաստվելու համար: Այսինքն` աշնանամուտի տոն էր, որ նշվում էր խրախճանքով, լի ու տոնական սեղաններով: Ուլնոցը նաև գինետոն է եղել և տոնի ժամանակ սեղաններին առատ գինի է դրվել:
Քրիստոնեության ժամանակ խաչ էին սարքում, զարդարում ծաղիկներով, հատկապես` ռեհանով: Տոնին հաջորդում է մեռելոցը, որի խորհուրդը կայանում է նրանում, որ աշնանային բարիքներից ՙմաս էր հանվում՚ հանգուցյալներին: Տոնին նախորդող գիշերը երգ ու պարով, երաժշտության ու խաղերի ուղեկցությամբ ուլերն էին մորթում, կախում թոնիրում` խորովելու: Ուլի տակ նախապես թոնիրի մեջ դնում էին ձավարով լի կաթսան:
Առավոտյան ուլի բուդը տրվում էր քահանային, սա կոչվում էր մեռելափայ: Զոհաբերության յուրահատուկ ծես կար այս տոնին. ուլի մսերը և թոնրում պատրաստած ձավարեղենը լավաշի մեջ փաթաթած` դնում էին գերեզմանաքարերի վրա: Լինելով ՙգերեզմանների՚ օր, սա միաժամանակ տոն էր և ողբի ու սգի օր չի համարվել հայոց մեջ, այլ հիշատակի ու հաղորդակցման: Շատ հաճախ, անգամ հենց գերեզմաններում տոնակատարություն է իրականացվել, որ ուղեկցվում էր խաղ ու ծիծաղով, երգ ու պարով: Սրանով հայ արորդիներն իրենց երկրային կյանքի բարիքներն ու ուրախությունները բաժին են հանել իրենց հանգուցյալներին ու հաղորդակցվել նրանց հետ:
Սբխեչը նաև ուխտագնացությունների տոն էր: Այդ օրը Հայաստանի շատ վայրերում մարդիկ համայնքներով ուխտի էին գնում հեռավոր վայրերում, հիմնականում բարձունքներում և լեռնագագաթներին տեղակայված վանքերն ու մատուռները, այնտեղ են կատարում իրենց ուխտը:
Ընդհանուր առմամբ` հնում տոնի խորհուրդն իր մեջ ամփոփել է աշնան գալուստը, տնտեսական տարվա` մի փուլից մյուսն անցնելը:
Սբխեչը հայոց մեջ ամենատարածված, ամենամասսայական տոներից է, որ պարտադիր նշվում է բոլորի` հատկապես այն անձանց կողմից, ովքեր վերջերս կորուստ էին ունեցել: Այնքան մեծ էր Սբխեչի նշանակությունը, որ անգամ այն ՙկտրում էր՚ մյուս նշվող միջոցառումները` մահացածի տարին, քառասունքը…
Այժմ տոնը Ժողովրդի մեջ տարածված է Սբխեչ կամ Ուլնոց անվամբ, իսկ քրիստոնեական տոնացույցում Խաչվերաց տոնը նշվում է ամեն տարի սեպտեմբերի 14-ին նախորդող կամ հաջորդող կիրակի օրը և այն հայ առաքելական եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից վերջինն է:
Համաձայն ավանդույթի` 610 թվականին սկսված պարսկա – բյուզանդական պատերազմի ժամանակ 614 թվականին պարսիկները Խոսրով Բ արքայից արքայի հրամանատարությամբ գրավում են Երուսաղեմը և գերևարում Հիսուսի խաչափայտը: Բյուզանդական Հերակլ կայսրը 627 թվականին պարսիկներին հաղթելով` խաչը վերադարձնում է Երուսաղեմ և կրկին հանձնում Ս. Հարություն տաճարին: Հերակլ կայսեր այս արշավանքին մասնակցել է նաև հայոց զորքը` իշխան Մժեժ Գնունու հրամանատարությամբ: Բյուզանդական զորքի հետդարձի ճամփան անցնում էր Հայաստանով, և համաձայն ավանդույթի, հայոց Կարին քաղաքում խաչի դրված տեղից վճիտ աղբյուր է բխում և այդ տեղում հետագայում կառուցվում է Խաչավանքի եկեղեցին: Ըստ ավանդության` Երուսաղեմում Հերակլ կայսրը խաչափայտն անձամբ է իր ուսերի վրա տանում է մինչև Գողգոթա և դնում տիրոջ գերեզմանին կառուցված Սուրբ Հարություն տաճարում: Այստեղից էլ տոնի անվանումը` Խաչվերաց, այսինքն` խաչը վեր բարձրացնել:

Քաշիկա

1 կգ յուղոտ միս
1 կգ ձավար
աղ
Կաթսայի մեջ շերտերով դարսել ծեծած ու տաք ջրով թրջած ցորենը և մսի յուղոտ կտորները: Կաթսան ամուր փակել և դնել թոնիրում: Քաշիկան պետք է եփել ողջ գիշեր: Ավանդույթի համաձայն պետք էր տոնական ճաշը եփել առանց խառնելու, որպեսզի տարին անցներ առանց խառնակությունների:

Ուլի խորովու

Հաճարի ձավարը թրջել աղի ջրի մեջ, մաղով քամել, լցնել յուղով պատած կավե ամանի մեջ: Վրան դարձյալ յուղ քսել և ջուր լցնել` մեկ բաժակ ձավարին երկու բաժակ ջուր: Պատրաստել սոխարած: Ձավարով լցված կավե ամանը դնել թոնիրում, նրա վրա կախել ուլը, փակել թոնիրի բերանը: Խորովելուց հետո ուլը կտրատել, դնել ափսեի մեջ, զարդարել մաղանդանոսով: Ձավարը մատուցել առանձին` վրան սոխարած լցնելով: Տոնական սեղաններին ուլի խորովածը մատուցում են ամբողջական:

Մշոշ

2 բ. ոսպ
1/3 բ. ծիրանաչիր
1/3 բ. սալորաչիր
1/3 բ. ընկույզ
2 ճ. գ. յուղ
2 սոխ
կանաչի
աղ
Ոսպը խաշել, ավելացնել մանրացրած չրերն ու սոխարածը, մատուցելիս խառնել մանրացրած կանաչին:

Ղափամա

1 միջին դդում
1 բ. բրինձ
1 բ. չրեր
1 բ. ընկուզեղեն
2 ճ.գ. յուղ
դարչին
բահար աղ
Կտրել դդումի գլուխը,այնպես որ կափարիչ լինի իրեն: Ապա մաքրել դդումի միջուկը: Մանրացնել չրերն ու ընկուզեղենը և տաքացնել յուղի մեջ: Ավելացնել բրինձը, համեմել և լցոնել դդումը,այնքան որ կեսին հասնի: Լցնել ջուրը` ծածկելով բրինձը:
Ծածկել դդումի բերանը իր իսկ կափարիչով և եփել փռի մեջ մարմանդ կրակով, մինչև ջուրը ներծծվի և բրինձն ու դդումը եփված լինին:

Երևանի գաթա

Առանց թթխմորի պատրաստել շերտավոր խմոր, ծածկել սրբիչով և կես ժամով դնել տաք տեղում:
Պատրաստի խմորը բաժանել 500 գր գնդերի: Յուրաքանչյուր գունդ առանձին գրտնակել 2 մմ հաստության շերտերի և վրան յուղ քսել: Այնուհետև խմորի շերտը երկտակել, նորից գրտնակել և յուղ քսել: Կրկնել 4-5 անգամ:
Շերտավոր դրոժային խմորը փաթաթել գլանաձև և բաժանել 200 գր կտորների: Յուրաքանչյուր գունդ գրտնակել և դարձնել կլոր բլիթ, բլիթի կենտրոնում դնել խորիզը, բլիթի ծայրերը միացնել, նորից կլոր ձև տալ և նաշխել:
Գաթան դնել յուղ քսած թիթեղաթերթի վրա, վրան քսել ձվի դեղնուց և ծակծկել պատառաքաղով: Թխել տաք ջեռոցում` 30-35 րոպե:
Խորիզի համար անհրաժեշտ է 800 գր ալյուր, 400 գր շաքարավազ, 400 գր հալած յուղ:
Խմորի համար անհրաժեշտ է 1200 գր ալյուր, 200 գր հալած յուղ, 15 գր դրոժ, 0.4 մլ գոլ ջուր: Խմորը գրտնակելու և շերտավորելու համար անհրաժեշտ է 300 գր հալած յուղ, երեսին քսելու համար` 4 ձվի դեղնուց:

ՕԳՏԱԳՈՐԾԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

ա. Լ. Բալագյան ՙԱզգային տոներ և ծիսական կերակրատեսակներ՚ Երևան-1991
բ. Ժ.Բաբայան ՙԱրցախի խոհանոց՚ Երևան-2007
գ. Կ.Ավետիսյան ՙՀայրենագիտական էտյուդներ՚ Երևան-1979
դ. Ս.Հարությունյան ՙՀայ հին վիպաշխարհը՚ Երևան-1987
ե. Ստ.Լիսիցյան ՙՀայրենի առասպելներից ու վեպերից՚ Երևան-1969
զ. Հ. Խառատյան ՙՀայ ժողովրդական տոները՚ Երևան-2005
է. Ա.Ա. Օդաբաշյան ՙԱմանորը հայ ժողովրդական տոնացույցում՚ՀԱԲ N 9, 1978
ը. Վ. Բդոյան ՙԵրկրագործական մշակույթը Հայաստանում՚ Երևան-1972
թ. Ռ. Հարոյան ՙԶատիկ՚ Երևան-1996
ժ. Կ. Վ. Մելիք-Փաշայան ՙԱնահիտ դիցուհու պաշտամունքը՚ Երևան-1963
ժա. Ս. Ե. Գասպարյան ՙՎահագն աստծո պաշտամունքի հարցը՚ Երևան-1993
ժբ. Ղ. Ալիշան ՙՀին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք հայոց՚ Վենետիկ-1910
ժգ. Ե.Լալայան ՙԲորչալուի գավառ՚ Թիֆլիս-1903, գիրք 10,
ժդ. Խառատյան-Առաքելյան Հ. ՙՀայ ժողովրդական տոները՚ Երևան, 2000
ժե. Ս.Հարությունյան ՙՀին հայոց հավատալիքները՚ կրոնը, պաշտամունքն ու դիցարանը, Երևան- 2001
ժզ. Ա.Ղանալանյան ՙԱվանդապատում՚ Երևան-1969
ժէ. Քաջբերունի ՙՀայկական սովորություններ. Տոներ՚ Թիֆլիս-1901,գիրք 7-8

Kazm___new

Վահե Անթանեսյան

Երևան-2011

ՙՀայ խոհարարական ավանդույթների զարգացման և պահպանման՚ ՀԿ մատենաշար: Գիրք Ա

ՙԳրքում նկարագրված են հայոց ավանդական տոներն ու տոնածիսական խոհանոցը` բնապաշտական ժամանակաշրջանից մինչ օրս: Հեղինակն իր երախտագիտությունն է հայտնում Սոնիա Թաշճյանին` տրամադրած բաղադրատոմսերի (www.sonia.am) համար:

Կազմի վրա` Գր. Խանջյանի ՙՀացը լեռներում՚ նկարը:

Խմբագիր` Նունե Գևորգյան
Սրբագրիչ` Լիլիթ Անթանեսյան
Համակարգչային ձևավորող` Լուսինե Պարոնյան

Տպաքանակ` 1000 օրինակ

Հարցերի և առաջարկությունների համար դիմել հեղինակին. vantanesyan@gmail.com

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin