ՀԱՍԱՆ  ՋԱԼԱԼՅԱՆՆԵՐ

 

Արցախը հայոց արևելյան միջնաբերդն է: Իսկ Արցախի ռազմաքաղաքական և հոգևոր-մշակութային պատմության մեջ անուրանալի մեծ է Հասան-Ջալալյանների տոհմի դերը:

Հասան-Ջալալյանների տոհմի իշխանության կենտրոնը Արցախի Խաչեն գավառն է: Միջնադարում Արցախը հայոց մատենագրության մեջ հաճախ  հիշատակվում է հենց Խաչենի իշխանություն անվամբ: Սակայն Խաչենի իշխանությունն ավելի լայն տարածքներ էր ընդգրկում, քան ներկայիս Արցախը:

Հասան-Ջալալյանների տոհմը սերում է Հայկ նահապետի որդի Սիսակի թոռ  Առանից և վաղ միջնադարում հայտնի էր Առանշահիիկ անվամբ: Առանշահիկների և նրանց ախոյան Միհրանյանների միջև Արցախում և Հայոց Աղվանքում իշխանության համար արյունահեղ պայքար էր ընթանում: Եվ վերջապես, 9-րդ դարում, Առանշահիկները Սահլ Սմբատյան իշխանի օրոք հաղթող են դառնում պայքարում և Հայոց արևելից կողմանքում հաստատում են իրենց իշխանությունը:

Սահլ Սմբատյանից հետո Առանշահիկների տոհմում հիշատակվում են Հովհաննես, Ատրներսեհ, Գրիգոր-Համամ, Սմբատ, Վասակ, Սահակ Սևադա իշխանները: Վերջինս իր տիրակալությունը հաստատեց նաև Գարդմանքում, Լոռիում, և 10-րդ դարի սկզբին հայոց ամենազորեղ իշխաններից էր: Սահակ Սևադայի օրոք Առանշահիկները Բագրատունի արքաներից հետո երկրորդ մեծ դերակատարությունն ունեին հայոց քաղաքական կյանքում: Սակայն Աշոտ Բ Երկաթի դեմ նախաձեռնած ապստամբությունն ու պարտությունը ժամանակավորապես թուլացրին Առանշահիկների դիրքերը:

Սահակ Սևադային հաջորդեցին Գրիգոր իշխանը, ապա՝ Հովհաննես-Սենեքերիմը, ով Արցախի հյուսիսում իրեն թագավոր հռչակեց 10-րդ դարի կեսերին և հիմնադրեց Փառիսոսի թագավորությունը: Սակայն հետագայում Փառիսոսի թագավորությունը մասնատվեց. Նրա հյուսիսային հատվածը միացավ Լոռվա Կյուրիկյան թագավորությանը, մնացյալը՝ Անիի թագավորությանը:

Հետագայում, այս տոհմից աչքի ընկան նաև Գրիգոր, Վախթանգ, Հասան Ա Մեծ, Վախթանգ Տանգիկ իշխանները:

Վախթանգ Բ Տանգիկ իշխանն ամուսնացավ Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների քրոջ՝ Խորիշահի հետ: Նրանց ավագ որդին ՝ Հասան-Ջալալ Դոլան, 1214 թվականին ժառանգեց Խաչենի իշխանությունը, որից հետո տոհմը Հասան-Ջալալյան կոչվեց:

Հասան-Ջալալ Դոլայի անունն ըստ ուսումնասիրողների՝ Հայկազ էր: Նա արտակարգ գեղեցիկ, առնական տղամարդ էր, որի պատճառով արաբական ազդեցության տակ աղբյուրները նրան կոչեցին Ջալալ-Դոլա, որ նշանակում է Փառահեղ տիրակալ…

Հասան-Ջալալը շնորհիվ Հայաստանի տիրակալների՝ Զաքարյան եղբայրների հետ ունեցած խնամիական կապերի՝ մեծ ազդեցություն ձեռք բերեց երկրում: Նա իր իշխանության տակ միավորեց ողջ Արցախն ու հարակից երկրամասերը: Վիմագրերում և մատենագրության մեջ երբեմն կոչվում է ,,թագավոր,, ,,ինքնակալ,, ինչն ընդգծում է զորեղ իշխանի դիրքը տարածաշրջանում:

Նա հաստատեց նաև իր տոհմային զինանշանը՝ երկու առյուծներ, որոնցից մեկի ներքևի հատվածում հայոց վեցաթև աստղն է՝ մեջտեղն՝ արևխաչ: Հասան-Ջալալի տոհմի դրոշը ուղղանկյուն էր, կարմիր, խաչաձև՝ չորս կողմերում գրված ՏՐ (Տեր) ԱԾ (Աստված) ՀՍ (Հիսուս) ՔՍ (Քրիստոս):

Սանկտ Պետերբուրգում՝ Էրմիտաժում, պահպանվում է Նաև Հասան-Ջալալի սուրը, որի երախակալի վրա գրված է ՀՋԻԽ՝ Հասան-Ջալալ՝ իշխան Խաչենի:

1253 թվականին, երբ Կիլիկիայի հայոց թագավորության գահակալ Հեթում Ա մեկնում էր մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաք՝ Ղարաղորում, բանակցություններ վարելու, Զաքարյան Հայաստանից նրան միացավ Հասան-Ջալալ Դոլան: Նա փաստորեն, հայ-մոնղոլական բանակցություններում ներկայացնում էր Զաքարյանների պետությունը:

Հասան-Ջալալը նաև շինարարական գործունեությամբ է հայտնի: 1216 թվականին նա կառուցեց Գանձասարի հոյակերտ եկեղեցին: Նա վերանորոգել է նաև Կեչառիսի վանական համալիրը: Հասան-Ջալալի կինը՝ Խորիշահը, հայտնի է իր բարեգործություններով և նվիրատվություններով:

Ղարաղորումից վերադառնալուց մի քանի տարի անց, 1260 թվականին, Հասան-Ջալալ Դոլան միացավ հայ և վրաց իշխանների կազմակերպած հակամոնղոլական շարժմանը և սպանվեց Արղուն խանի հրամանով:

Հասան-Ջալալ Դոլային Խաչենի իշխանությունում հաջորդեցին Ջալալ Ա, Իվանե Ա, Ջալալ Բ, Իվանե Բ, Ջալալ Գ,  Աղբասթ, Սայտուն, Վելիչան, Մեհրաբ, Ջալալ Դ իշխանները:

17-րդ դարում Խաչենի իշխանությունը մասնատվեց և ձևավորվեց Խամսայի մելիքությունները: Խամսայի մելիքներից Ջրաբերդի և Գյուլիստանի մելիքները նույնպես սերում են հասան-Ջալալյաններից:

Հասան-Ջալալյանների տոհմի իշխանության կենտրոնը Արցախի Խաչեն գավառն է: Միջնադարում Արցախը հայոց մատենագրության մեջ հաճախ  հիշատակվում է հենց Խաչենի իշխանություն անվամբ: Սակայն Խաչենի իշխանությունն ավելի լայն տարածքներ էր ընդգրկում, քան ներկայիս Արցախը:

Հասան-Ջալալյանների տիրույթների կարևորագույն ամրություններից էին Դարպասները, Կաչաղակաբերդը, Խոխանաբերդը, Վանքաշենի ամրոցը: Իսկ հոգևոր կենտրոններն էին Գանձասարն ու Երիցմանկանց վանքը:

Հասան-Ջալալյանների տոհմից ամենանշանավոր գործիչը նոր շրջանում թերևս, Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանն էր: Նա 1701 թվականին ընտրվեց Գանձասարի կաթողիկոս և աչքի ընկավ բուռն ու հակասական գործունեությամբ: Մինչ ազատագրական պայքարին միանալը Եսայի արքեպիսկոպոսը աչքի է ընկել մշակութային գործունեությամբ: Նա նաև պատմական աշխատությունների հեղինակ է, որոնք կարևոր աղբյուր են հանդիսանում ժամանակի պատմական անցքերի լուսաբանման համար:

Եսայի կաթողիկոսը 1711 թվականին միանալով Իսրայել Օրուն՝ նրա հետ Ռուսաստան մեկնեց՝ որպեսզի բանակցի Պետրոս Ա կայսեր հետ հայոց խնդիրների վերաբերյալ: Սակայն, Իսրայել Օրու մահից հետո Աստրախանից ստիպված էր վերադառնալ Արցախ:

Նա 1716 թվականին եպիսկոպոս օծեց Մինաս վարդապետ Տիգրանյանին և կարգեց ռուսահայերի առաջնորդ՝ հիմնադրելով Հայ առաքելական եկեղեցու ռուսահայոց թեմը:

1722 թվականին, երբ Արցախում և Սյունիքում սկսվեց ազատագրական պայքար, Եսայի Հասան-Ջալալյանը այդ պայքարի ակունքներում էր և հայ զինվորականության կողքին:

Հայոց կաթողիկոս Աստվածատուր Ա Համադանցին (1715-1725) հորդորում է Եսայի Հասան-Ջալալյանին, որ վերջինս խափանի Արցախում ազատագրական պայքարն ու մելիքներին ստիպի հպատակվել թուրքերին: Եսայի կաթողիկոսը սկզբից մերժում է, ապա, ամենայնիվ, տեղի է տալիս երբ ռուսական կայսրությունը հաշտություն է կնքում Օսմանյան կայսրության հետ և ռուսները հրաժարվում են աջակցել թուրքական զորքերի դեմ պայքարող հայերին ու վրացիներին: Եսայի կաթողիկոսն ինքն անջատ համաձայնագիր է կնքում թուրքական բանակի հրամանատարության հետ:

1726 թվականի հունիսի 19-ին նա նամակ գրեց Իվան Կարապետին, ով ռուսական արքունիքի թարգմանիչն էր և այդ ժամանակ բանակցություններ վարելու նպատակով գտնվում էր Արցախում՝ մելիքների մոտ. Իր նամակում կաթողիկոսը գրում է.

,,Հարկ է, որ համոզես մեր տղաներին հանգիստ մնան և չտարվեն գեղջուկների տրամադրությամբ, բայց եթե, այնուամենայնիվ, կռվի բռնվեն թուրքերի հետ, թող իրենք էլ պատասխանատու լինեն հետևանքների համար,,:

Նամակից հետո նա Բարդայում հանդիպեց ռուս-թուրքական սահմանագիծը վավերացնող հանձնախմբի հետ ու առանց հայ զինվորականության և մելիքների կամքը հարցնելու՝ անջատ համաձայնություն կնքեց թուրքերի հետ, որով հավաստում էր, թե Արցախի Սղնախները զենքը վայր են դնում: Արցախցի քաջերը կաթողիկոսին մեղադրեցին դավաճանության և խաբեության մեջ: Արդյունքում՝ Եսայի հասան-Ջալալյանն ինքնասպան եղավ:

1839 թվականին լույս է տեսել Եսայի Հասան-Ջալալյանի ,,Պատմություն Աղվանից,, արժեքավոր աշատությունը, որ հետագայում թարգմանվեց նաև ռուսերեն, ֆրանսերեն, վրացերեն լեզուներով:

Եսայի կաթողիկոսից շատ ավելի ազգանվեր էր եղբորորդին՝ Գանձասարի կաթողիկոս Հովհաննես Հասան-Ջալալյանը, ով կանգնած լինելով ազատագրական պայքարի ակունքներում՝ ի տարբերություն Էջմիածնի ազգադավ Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի՝ մեծ զորակցություն ցուցաբերեց Հովսեփ Էմինին: Հովհաննես կաթողիկոսը կալանվեց Շուշիի Իբրահիմ խանի կողմից և սպանվեց Շուշվա բերդում:

Հասան-Ջալալյաններն իրենց տոհմի ձեռքում պահեցին Գանձասարի կաթողիկոսությունը մինչև 19-րդ դարը: Եվ այս տոհմը շատ նշանավոր հոգևորականներ տվեց. Բաղդասար մետրոպոլիտը, Գանձասարի կաթողիկոս Սարգիս Բ Հասան-Ջալալյանցը և այլք…

 

Վահէ Լոռենց

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում, 2016 թվականի սեպտեմբերի 8-ին:9571_large

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin