ՀԱՆՆԻԲԱԼ

 

Երբ մթա 2-րդ դարում հայոց Արտաշես Ա Բարեպաշտ արքան (մթա 189-160) ձեռնամուխ եղավ Արտաշատ մայրաքաղաքի կառուցմանը, նրա խորհրդատուն այդ գործում հին աշխարհի հզորագույն ու տաղանդավոր զորավարներից մեկն էր՝ Կարթագենի տիրակալ Հաննիբալ Բարկան, ում խորհրդով, հայոց արքան իր մայրաքաղաքը կառուցեց Սաթենիկ թագուհու աչքի նմանությամբ

Կարթագենը գտնվում է Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ ներկայից Թունիսի տարածքում: Քաղաքի հիմնական բնակիչները փյունիկացիներ էին, ովքեր Աֆրիկայում հաստատվել էին մթա 5-րդ դարից՝ Միջերկրական ծովի արևելյան ափերից, Տյուրոս քաղաքից:

«Կարթագենի ռազմական հզորությունը հավասար էր Հելլադային, իսկ հարստությամբ երկրորդ տեղում էր Պարսկաստանից հետո» գրել է հույն պատմիչ Ապիանոսը:

Այս քաղաք-պետությունը մթա 3-րդ դարի վերջում հասավ իր հզորության գագաթնակետին: Կարթագենի զորավար Համիլկար Բարկան կարողացավ նաև իրեն հպատակեցնել Գալլիան՝ ներկայիս Իսպանիայի տարածքը: Պատերազմ վարելու հմտությունը և արագ մարտավարությունը նրան փառք բերեցին և հռոմեացիները Համիլկարին կոչեցին Բարկա, որ նշանակում է Կայծակ: Կարթագենի հզորությունը և ներկայությունը Եվրոպայում, Հռոմի շահերին էր հարվածում և Հռոմը նախապատրաստվեց ահեղ գոտեմարտի: Մթա 264-241 թվականներին Հռոմը հաղթեց Պունիկյան առաջին պատերազմում, բայց այդ հաղթանակը վճռական չէր: Համիլկարի որդին՝ Հաննիբալը, ով ծնվել է մթա 247 թվականին Կարթագենում, մանկուց ապրել է հենց Իսպանիայի տարածքում: Նա մանկուց երդվել էր՝ որ իր ողջ գործունեությունն ուղղված է լինելու ատելի Հռոմի դեմ: Շուտով Համիլկալը խեղդվեց գետում և կարթագենյան զորքերի հրամանատար դարձավ նրա փեսան՝ Հաստրուբալը: Մթա 221 թվականին, երբ դավադրության զոհ դարձավ Հաստրուբալը,  Հաննիբալը դարձավ կարթագենյան զորքերի հրամանատար: Եվ կարթագենի զորավար Հաննիբալ Բարկան, ահեղ պատերազմի ելավ Հռոմի դեմ՝ միջերկրածովյան ավազանում գերիշխանության հասնելու համար…. Պատմությանը որպես  Պյունիկյան երկրորդ պատերազմ հայտնի ահեղ այդ գոտեմարտը երկար տևեց՝ մթա 218-202 թվականներին:

Իսպանիայում հրաժեշտ տալով կնոջը՝ Իմիլկային (նրանք այլևս չհանդիպեցին), Հաննիբալը հարձակման հրաման տվեց ու առաջնորդեց զորքը:

Պատերազմի սկզբնական փուլը շատ բարեհաջող էր Հաննիբալի համար, ով կարողացավ մի քանի խոշոր ճակատամարտերում ջախջախել հռոմեական զորքերին, իսկ մթա 218 թվականին Հաննիբալն աննախադեպ սխրանք գործեց՝ ողջ զորքով (50.000 հետևակ, 9000 հեծյալ և 37 փիղ), 15 օրում  հաղթահարեց իտալական Ալպերն ու անակնկալ հայտնվեց Իտալիայի տարածքում:

Իտալիայում Հաննիբալն աչքի ընկավ հնարամտությամբ: Նա  որոշեց ձմեռելու համար իջնել հարավ: Կարթագենի զորքը կանգ առավ Կազինա քաղաքի մոտ: Սակայն բանակատեղին սխալ էր ընտրված. Հռոմեացիները պաշարեցին Հաննիբալի բանակատեղի մոտ գտնվող բլուրներն ու գիշերային անակնկալ գրոհի անցան:

Հաննիբալը հրամայեց բանակի գումակից ջոկել երկու հազար ցուլեր, որոնց կոտոշներից չոր ճյուղեր ու խոտ կապեցին ու վառեցին: Ցուլերին քշեցին դեպի հռոմեական զորքը: Մութ գիշերով հռոմեացիներին թվաց, թե Հաննիբալի զորքն է գրոհում ճրագները վառած: Շուտով կրակը հասավ կենդանիների գլուխներին ու սկսեց այրել նրանց: Կատաղած ցլերը  ոտնատակ անելով հռոմեացիներին՝ ճանապարհ բացեցին Հաննիբալի զորքի համար: Ճեղքումը հաջողությամբ կատարվեց:

Մթա 216 թվականին նա Կաննի ճակատամարտում գլխովին ջախջախեց թվաքանակով կրկնակի մեծ հռոմեական բանակն ու առաջ շարժվեց:

Այս ճակատամարտը Հռոմի պատմության սև էջերից էր: Հռոմեացիներն այստեղ կորցրին 50.000 սպանված: Զոհվեցին նաև կոնսուլը և 80 սենատորներ:

Մոտենալով Հռոմին՝ Հաննիբալը սակայն, վճռական պահին հապաղեց և չշարժվեց քաղաքի  վրա: Դա ճակատագրական նշանակություն ունեցավ պատերազմի ընթացքի վրա:  Իր հերթին, Հռոմի դիկտատոր Ֆաբիուս Մաքսիմուսը բռնելով պարտիզանական մարտի ուղին՝ դանդաղորեն մաշեց կարթագենյան բանակը:

Հռոմեական բանակը, որպեսզի ստիպի Հաննիբալին դուրս գալ Իտալիայի տարածքից՝ Պուբլիոս Կոռնելիոս Սցիպիոնի հրամանատարությամբ  ներխուժեց Կարթագեն: Հաննիբալն ստիպված էր նահանջել՝ պաշտպանելու հայրենիքը: Վճռական՝ Զամայի ճակատամարտում, մթա 202 թվականին, հռոմեացի զորավար Սցիպիոն Աֆրիկացին ջախջախեց կարթագենյան բանակը: Այս ճակատամարտում Սցիպիոնն ուժեղ հոգեբանական ճնշում գործադրեց կարթագենցիների վրա: Բռնելով հռոմեական բանակն ուսումնասիրող լրտեսներին, նա անձամբ առաջնորդեց նրանց, ցույց տվեց իր պատրաստություններն ու ազատ արձակեց՝ խորհուրդ տալով տեսածը պատմել ոչ միայն Հաննիբալին, այլև՝ կարթագենյան բոլոր զինվորներին: Կարթագենի բանակում խուճապ սկսվեց: Հաննիբալն Սկիպիոնին առաջարկեց տեսակցել և բանակցել: Սակայն բանակցությունների ժամանակ հռոմեացին չընդունեց Հաննիբալի պահանջները և խաղաղության խնդրանքը:

Հաննիբալը պարտվեց և ստիպված էր փախուստի դիմել: Իսկ Կարթագենն ընդունեց Հռոմի առաջադրած ծանր պայմանները. Այն է՝ հրաժարվել Աֆրիկայից դուրս գտնվող բոլոր տիրույթներից, մեծ ռազմատուգանք վճարել, նավատորմը հանձնել Հռոմին, առանց Հռոմի համաձայնության՝ չպատերազմել անգամ երրորդ երկրի հետ:

Մեծ զորավարը բնականաբար, պետք է ընտրեր Հռոմին թշնամի հզոր ու ապահով երկիր, և նա հայտնվեց Ասորիքում՝ Սելևկյան հզոր թագավորության գահակալ Անտիոքոս Գ արքունիքում՝ դառնալով նրա խորհրդականը: Իսկ Հռոմը լուծելուվ իր խնդիրներն արևմուտքում՝ առաջ էր շարժվում՝ ձգտելով նվաճել նաև Ասիան: Եվ հռոմեական բանակները մթա 190 թվականին անցան Հելլեսպոնտոսն ու ոտք դրեցին Ասիա աշխարհամաս: Սա անթաքույց պատերազմ էր՝ հայտարարված սելևկյաններին: Վճռական ճակատամարտը եղավ Մագնեսիայի դաշտում: Այս կարևորագույն ճակատամարտում Անտիոքոս Գ արքան չլսելով Հաննիբալի խորհուրդները՝ մի քանի կոպիտ մարտավարական սխալներ թույլ տվեց, որի արդյունքում սելևկյան բանակը գլխովին ջախջախվեց Սցիպիոնի կողմից:

Հաննիբալն ավելի ապահով վայր պետք է փնտրեր: Եվ նա հեռանալով Անտիոքոսից՝ հայտնվեց Մեծ Հայքի թագավորությունում՝ ուր Արտաշես Ա ապստամբելով սելևկյան պետության դեմ՝ անկախություն էր հռչակել:

Հաննիբալը շարունակ միջոցներ էր որոնում՝ վրեժ լուծել Հռոմից: Հասկանալով, որ Մեծ Հայքը այս պահին ուղղակի հետաքրքրված չէ Հռոմի հետ առճակատմամբ՝ ընդհակառակը, Հռոմը թուլացնում էր Մեծ Հայքի թշնամի սելևկյան պետությունը, նա անցավ Բյութանիա, որ պատերազմում էր Հռոմի դաշնակից Պերգամոնի թագավորության դեմ: Սա Հաննիբալի ճակատագրական սխալը եղավ: Հռոմը վերջնագիր ներկայացրեց Բյութանիայի թագավորին՝ պահանջելով իրեն հանձնել Հաննիբալին, հակառակ դեպքում սպառնալով պատերազմով: Բյութանիայի թագավորը համաձայնվեց: Ծուղակում հայտնված Հաննիբալը վերջ տվեց իր կյանքին՝ իր մատանու մեջ պահած թույնը խմելով… Մթա 183 թվականն էր:

Նա մեռավ՝ իր սրտում պահելով թշնամությունը Հռոմի նկատմամբ, ողջ կյանքում, երդմանը հավատարիմ, պայքարելով Հռոմի դեմ: Մեռավ՝ ապրելով մաքառումներով լի մի կյանք: Եվ նրա երդումը թևավոր խոսք դարձավ աշխարհում՝ Հաննիբալյան երդում. Որ նշանակում է՝ պահպանել երդումն ամեն կերպ: Հաննիբալը համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ մտավ որպես Ստրատեգիայի հայր: Նրա սկզբունքներից էր՝ զինվորին երբեք պարապ չթողնել: Պարապությունը ծուլացնում է մարտիկին, և Հաննիբալը խաղաղ ժամանակ իր զինվորներին ստիպում էր ծանր աշխատանք կատարել ձիթենու այգիներում:

Իսկ նրա հայրենի քաղաքը կրեց հռոմեացիների ողջ ցասումը: Մթա 146 թվականին հռոմեական բանակը գրավեց Կարթագենը: Բնակիչները բոլորը սրի քաշվեցին՝ մեծ ու մանուկ, կին թե տղամարդ: Քաղաքը շուրջ 20 օր այրվում էր: Հրդեհը մարելուց հետո Հռոմի Սենատի որոշմամբ ավերված Կարթագենի փլատակները վարեցին և այնտեղ աղ ցանեցին, որպեսզի անգամ կանաչ չբուսնի Հռոմին թշնամի երկրում:

 

Վահէ Լոռենց

Տպագրված է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում 2016 թվականի օգոստոսի 4-ինMommsen_p265

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin