ՀԱՅԵՐԸ  ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ

Ներկայիս Սիրիայի տարածքում հայերը հաստատվել են վաղնջական շրջանում: Ավելին. Ոչ միայն Սիրիայի հյուսիսային հատվածը պատմական Հայաստանի մաս է և հայության բնօրրանը, այլև՝ բուն Սիրիայի տարածքը հաճախ եղել է հայության քաղաքական ազդեցության ոլորտում: Դեռևս հայոց Խուռռի-Միտտանի պետության հարավային սահմաններն ընդգրկել են ներկայիս Սիրիայի տարածքը:  Սիրիայի տարածքում է գտնվում նաև 1915 թվականի հայության սպանդանոցը՝ Դեր Զորի անապատը:

Սիրիան միջնադարյան հայ պատմիչները կոչել են Ասորիք: Ներկայումս Սիրիան մոտ 184 հազար քառակուսի կիլոմետր ընդգրկող տարածքով արաբական պետություն է, բայց նրա տարածքն իրավամբ, համընկնում է հին աշխարհի հզորագույն պետություններից մեկին՝ ասորական թագավորությանը:

Մ.թ.ա. 612 թվականին, Ասորական թագավորությունը կործանվեց՝ Պարույր Սկայորդու հարվածներից:

Հետագայում, մ.թ.ա. 4-րդ դարում, Ալեքսանդր Մակեդոնացու աշխարհակալության կործանումից հետո, Ասորիքում կազմավորվեց ևս մեկ պետություն՝ Սելևկյան թագավորությունը, որը նվաճեց հայոց զորեղագույն արքայից արքան՝ Տիգրaն Բ Մեծը: Ի դեպ. Հայոց արքայից արքան առաջինն էր, որ արաբներին վերաբնակեցրեց ներկայիս Սիրիայի տարածքում: Տիգրան Մեծն իրեն դաշնակից մի քանի արաբական ցեղերի տեղափոխեց հյուսիս՝ Սիրիայի տարածք, նրանց վստահելով միջազգային տարանցիկ առևտրական ուղիների վերահսկողությունը:

Բնականաբար, տիգրանյան ժամանակաշրջանին է վերաբերվում նաև Սիրիայի տարածքում հայ բնակչության հաստատումը:

Մ.թ.ա. առաջին դարից սկսած, Սիրիայի տարածքը կռվախնձոր դարձավ Հռոմի և Պարթևստանի, հետագայում նաև՝ Պարսկաստամնի միջև: Յոթերորդ դարում ձևավորվեց Արաբական խալիֆայությունը և արաբները ոչ միայն գրավեցին Սիրիան, այլև՝ տեղաբնակներին դուրս մղելով՝ բնակեցրին այն:

Հետագայում Սիրիայի տարածքը նվաճեցին Բյուզանդիան, ապա՝ սելջուկները, խաչակիրները, մոնղոլները, եգիպտական մամլուքները… Իսկ 16-րդ դարից՝ 1516 թվականից  այն գրավեցին օսմանյան թուրքերը:

Իսկ հայությունը Սիրիայի տարածքում մեծ խմբերով բնակվեց արդեն 11-րդ դարից սկսած, երբ կործանվեցին Վասպուրականի Արծրունիների և Անիի Բագրատունիների թագավորությունները: 11-րդ դարում բյուզանդացիները Միջագետքի դքսության, որի տարածքն ընդգրկում էր նաև Սիրիան, կառավարիչ նշանակեցին հայոց իշխան Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունուն: Առհասարակ, բյուզանդական տիրակալության շրջանում, Ասորիքի կառավարիչները մեծամասամբ հայ զորականներն էին:

Անգամ Հյուսիսային Սիրիայի տարածքում, հայ իշխաններ Փիլարտոս Վարաժնունին և Գող Վասիլ Կամսարականը հիմնեցին զորեղ իշխանապատություններ: Սակայն նրանց մահից հետո հայկական այս իշխանությունները զոհ գնացին խաչակիրների անսանձ ագահությանը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում Սիրիայի տարածքը գրավեցին ֆրանսիացիները:

1915 թվականի հայոց ցեղասպանության տարիներին, Սիրիայում գտնվող Դեր Զոր անապատը դարձավ հայոց գերեզմանատունը: Հարյուր հազարավոր հայեր այստեղ գտան իրենց մահը:

Տասնյակ հազարավոր հայեր էլ Սիրիայում փրկություն և ապաստան գտան՝ շնորհիվ բարեկամ արաբ ժողովրդի:

1918 թվականին Սիրիայում բնակվում էին շուրջ 150.000 հայեր, որոնցից երրորդ մասը՝ Հալեպ քաղաքում:

1918 թվականին արաբները Խան Թումանի ճակատամարտում ջախջախելով թուրքական զորքերին՝ ազատագրեցին Հալեպը: Սիրիան 1920 թվականին հռչակեց իր անկախությունը: Սիրիայի ազատագրության մարտերին ֆրանսիական բանակի կազմում ձևավորված Արևելյան լեգեոնի կազմում ակտիվ մասնակցություն ունեցան հայերը: Լեգեոնը հատկապես փայլեց Պաղեստինի տարածքում, Արարայի ճակատամարտում թուրքական զրքերի ջախջախմանը: Սակայն Ֆրանսիան և Անգլիան ձեռք-ձեռքի՝ խորտակեցին Սիրիայի անկախությունը և երկիրը մասնատեցին միմյանց միջև:

1946 թվականին ապրիլի 17-ին Սիրիան անկախացավ ֆրանսիական տիրապետությունից: Ձևավորվեց Սիրիայի արաբական հանրապետությունը: Շատ չանցած՝ 1956 թվականին, Սիրիան և Եգիպտոսը միավորվեցին՝ ձևավորելով Արաբական միացյալ հանրապետությունը: Սակայն այս դաշնությունը երկար չտևեց ու 1961 թվականին դաշինքը պառակտվեց:

1967 թվականին ԱՄՆ հովանավորչությունը վայելող Իսրայելը հարձակվեց Սիրիայի վրա և նրանից գրավեց Գոլանի բարձունքները:

Իր հերթին Սիրիան հավակնություններ էր ցուցաբերում Լիբանանի նկատմամբ և 1970 ական թվականներից սիրիական զորքերը մշտապես գտնվում էին Լիբանանի տարածքում՝ այդ երկիրը պահելով իրենց ազդեցության տակ:

Պետք է նշել, որ Սիրիան Արևելքի ամենաանկայուն երկրներից էր: Այնտեղ շարունակ ռազմական հեղաշրջումներ էին կատարվում:

Սիրիայի վիճակը կայունացավ, երբ երկրի ղեկավարությունն իր ձեռքն առավ Ասադ ընտանիքը: Ասադները ազգությամբ արաբ չեն, նրանք ալևիներ են: Վարկածներից մեկի համաձայն՝ ալևիները քրիստոնեություն չընդունած հայ արևորդիների սերունդներն են, որ մեծամասամբ մինչ օրս բնակվում են Թուրքիայի Դերսիմ քաղաքում:

1970-2000 թվականներին Սիրիայի նախագահն էր Հաֆազ ալ-Ասադը: Նրա մահից հետո երկրի ղեկավարումն իր ձեռքն առավ որդին՝ Բաշար ալ-Ասադը:

2011 թվականին սկսվեց Սիրիական ճգնաժամը: Արևմուտքի կողմից հովանավորվող Իսլամական պետությունը պատերազմ սանձազերծեց Սիրիայի դեմ՝ նպատակ ունենալով հասնել Ասադի կառավարության տապալմանը: Պատերազմի արդյունքում Սիրիան լքեցին միլիոնավոր քաղաքացիներ, հարյուր հազարավորներ զոհվեցին:

Սիրիայում հայերի թվաքանակը կազմում է ավելի, քան 150.000 մարդ: Հայությունը կենտրոնացած է հիմնականում Հալեպում, ուր մինչ պատերազմը բնակվում էին ավելի, քան 70.000 հայեր: Շատ հայեր են բնակվում նաև Դամասկոսում, Կամիշլիում, Հոմսում, Լաթաքիայում, Ռակկայում… Հայերն այստեղ հաստատվել են անհիշելի ժամանակներից: Դեռևս վաղ քրիստոնեական շրջանում հայ եկեղեցու և ասորի եկեղեցու միջև գոյություն ունեին սերտ կապեր:

Շատ հայեր, այդ թվում՝ Մեսրոպ Մաշտոցը,  ուսանել են Ասորիքի կրթական հաստատություններում:

Հայերը հիմնականում հաստատվում էին Անտիոքում, Հալեպում, Դամասկոսում: Հալեպում զուտ հայաբնակ թաղամասեր կային մինչ պատերազմը: Սիրիայի և Թուրքիայի սահմանագլխին է գտնվում Քեսաբ հայաբնակ բնակավայրը: Իթլիբե նահանգում երկու հայաբնակ գյուղ կա՝ Յակուբիե և Կնիե: Նրանք սակայն, արաբախոս հայեր են, չնայած, բացահայտ խոսում են իրենց հայկական ծագման մասին:

Սիրիայում գործում  են հայ ավանդական երեք կուսակցությունների՝ ՀՅԴ-ի, ՍԴՀԿ-ի, ՌԱԿ-ի տեղական մարմինները, Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության, Հայ երիտասարդաց ընկերակցության, Թեքեյան մշակութային միության, «Նոր սերունդ» մշակութային միության, ՀՄԸՄ-ի, ՀՄՄ-ի մասնաճյուղերը, Կրթասիրաց մշակութային միությունը, Գերմանիկ-Վասպուրական մշակութային միությունը, Ազգային մշակութային միությունը, Ուրֆայի Վերածնունդ մշակութային միությունը, Կիլիկյան մշակութային միությունը և հայրենասիրական ու մշակութային այլ միություններ: Այս միությունները հիմնականում գործում են ազգային, ավանդական կուսակցությունների հովանու ներքո: Ամենաազդեցիկը Հայ Հեղափոխական Դաշնակցությունն է:

Հայությունն ունի նաև բարեգործական կազմակերպություններ՝  ՀԲԸՄ-ի, ՀՕՄ-ի (Սիրիայի Հայ օգնության խաչ՝ ՍՕԽ), «Հովարդ Կարագյոզյան» հաստատության, Ջինիշյան հիշատակի ծրագրի տեղական մարմինները, Բերիո թեմի Ընկերային ծառայության խորհուրդը, եկեղեցիների Աղքատախնամ մարմինները, հայկական «Ալթունյան», «Մազլումյան», «Աստուրյան» հիվանդանոցները, «Ջեբեջյան» ակնաբուժարանը և «Կյուլպենկյան» ծննդատունը։

Սիրիայում գործում են՝ Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու Սիրիայի թեմը, որի  առաջնորդանիստը Դամասկոսի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է, և Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոսության Բերիո թեմը (առաջնորդանիստը՝ Հալեպի Քառասուն Մանկունք եկեղեցին է)։ Գործում են նաև Հայ Կաթողիկե և Հայ Ավետարանական եկեղեցիները։

 

Վահէ Լոռենց

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում, 2018 թվականի հունիսի 21-ին:

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin