ՀԱՅԱՍԱ ԱԶԶԻ

Առաջավոր Ասիայում կարևոր դերակատարություն ունեցած երբեմնի այս զորեղ պտությանը խորհրդային պատմագիտությունը սոսկ ցեղային միություն էր կոչում, շեշտելով նաև, որ մեր՝ հայերիս ինքնանունն առաջացել է ՀայասաԱզզիից:

Սակայն շատ խորհրդային պատմաբաններ փորձել են կասկածի տակ դնել Հայասայի հայկական պետություն լինելու փաստը։ Իրականում, երկրի անունն անգամ անվիճելիորեն փաստում է Հայասայի հայկականությունը։ Հայ արմատն է և խեթերեն Սա վերջածանցը։

Իրականում, Հայասան ձևավորված զորեղ պետություն էր՝ պետական ամբողջական կառուցվածքով և ենթակառուցվածքներով:

Հայկական հնագույն այս պետությունը ձևավորվել է մ.թ.ա. 16-րդ դարում և շուրջ երեք հարյուր տարի հանդիսացել տարածաշրջանի զորեղ պետություններից մեկը:

Հայասա-Ազզի պետության սահմաններն ընդգրկել են Հայկական լեռնաշխարհի կենտրոնական հատվածները՝ հյուսիսում սահմամակից է եղել Սև ծովին, հարավում՝ Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթային,

Պետության մայաքաղաքը Կումմախան էր՝ Անի-Կամախը, որը նաև երկրի հոգևոր կենտրոնն էր։ Այստեղ դարեր ի վեր ամփոփվել են հայոց արքաների աճյունները․․․

Հայասայում մեծ քաղաքներ էին նաև Արխիտան, Ուրան, Արիպսան, Դուկկաման, Ազզին։

Հայասայի պատմության առավել հետաքրքիր էջերը կապված են արևմտյան հարևանի՝ Խեթական զորեղ թագավորության դեմ մղված անվերջանալի պատերազմներով: Առաջավոր Ասիայում գերակայություն հաստատելու համար՝ խեթերին անհրաժեշտ էր առաջին հերթին ընկճել հայկական այս պետությունը: Սակայն Հայասայի գահակալները ոչ միայն անձնատուր չէին լինում, այլև՝ շատ դեպքերում, նախահարձակ լինելով՝ լուրջ սպառնալիք էին ստեղծում խեթական պետության համար;

Հայասան ուներ ժամանակի ամենաուժեղ բանակներից մեկը՝ բաղկացած 10000 հետևակից ու շուրջ 700 մարտակառքերից։

Խեթական պետության և Հայասայի միջև լարվածությունն ուժեղացավ մ.թ.ա. 15-րդ դարի վերջին: Խեթական պետությունը կարողացավ հաջողության հասնել ու հայոց Մարիաս արքայի նկատմամբ հաղթանակ տոնել: Սակայն հայերը շուտով ապստամբում են ու դարձյալ անկախություն ձեռք բերում;

Խեթական Թութխալիա Գ արքան ստիպված էր նոր արշավանք ձեռնարկել Հայասայի դեմ;  Սակայն Կումմախա քաղաքի մոտ (Անի-Կամախ) հայերը Կարաննիս արքայի հրամանատարությամբ վճռական առավելության են հասել խեթերի նկատմամբ;

Կարաննիսը ապա դաշն կնքելով մյուս զորեղ հայկական պետության՝ Միտտանիի թագավորության հետ՝ հզոր արշավանք ձեռնարկեց Խաթթիի դեմ և ավերելով սահմանամերձ մի քանի շրջաններ, գրավեց Սամոլխա քաղաքը: Կարաննիսը կանգ չառավ այստեղ և շարունակեց արշավանքը; Խեթերի դեմ ապստամբեցին նաև մի քանի ենթական երկրներ: Սա վկայում է այն մասին, որ նախքան պատերազմը, Կարաննիսը դիվանագիտական մեծ աշխատանք էր տարել՝ քայքայելով խեթական պետությունը ներսից:

Խեթական գահին Թութխալիային հաջորդած Սուպիլուլիումա Ա արքան մ.թ.ա. 14-րդ դարում ստիպված էր հաշտություն կնքել Հայասայի արքա Հուկկանայի հետ: Հաշտությունն ամրապնդելու համար նա իր քրոջը կնության է տվել հայոց արքային;

Սակայն այս հաշտությունն էլ երկար չի տևել; Խաթթիի Մուրսիլիս Բ արքան արյունահեղ պատերազմներ է մղել Հայասայի զորեղ Աննիաս արքայի դեմ:

Այս Աննիասն է Դարանաղյաց Անի քաղաքի հիմնադիրը: Նա նախահարձակ է եղել և հայոց զորքով ներխուժել Խաթթի՝ ավերելով ու գրավելով սահմանամերձ մի քանի բնակավայրեր ու ամրոցներ:

Աննիասի և Մուրսիլիսի միջև արյունահեղ պատերազմները երկար են տևել;

Աննիաս արքան հարձակվում է Խաթթիի վրա, գրավում Տանկուվա շրջանը, այնտեղից բազում գերիներ ու անասուններ՝ ավար է տանում: Մուրսիլիս արքան Աննիասից պահանջում է վերադարձնել ռազմավարն ու գերիներին, սակայն Հայասայի տիրակալը հրաժարվում է:

Այդժամ Մուրսիլիս Բ մեծ զորքով հարձակվում է Հայասայի վրա և պաշարում Ուրա քաղաքը: Բայց խեթական զորքը հաջողության չի հասնում:

Հայասայի արքան կարողանում է խեթերի դեմ հանել նաև իր դաշնակիցներին: Մուրսիլիս Բ ստիպված էր իր երկրին սպառնացող վտանգի առաջն անել ու պաշտպանական մարտեր վարել, իսկ Հայասայի դեմ ուղարկեց զորաբանակ՝ իր եղբոր հրամանատարությամբ:

Հայասացիները պատերազմում ժամանակ շահելու նպատակով նախ խոստանում են վերադարձնել խեթ ռազմագերիներին, ապա պատրաստվելով ընդհարման՝ հրաժարվում են դա անել; Պատերազմը վերսկսկում է նոր թափով:

Հայասացիները հաղթանակ են տանում ու գրավում խեթական Իստիտինա ամրոցը, զարգացնելով հաջողությունը՝ խորանում Խաթթիի տարածքում և պաշարում Կաննուվարա մեծ ամրոցը:

Խեթական պետությունից անջատվում են Հալիս գետի հովտում գտնվող մի քանի շրջաններ:

Միայն տարիներ անց Մուրսիլիս Բ կարողացավ անձամբ անդրադառնալ Հայասային: Նա մեծ բանակով արշավեց Ազզի երկրի վրա: Հայասայի արքան ընտրեց պաշտպանական՝ պարտիզանական մարտավարություն: Իսկ Մուրսիլիս Բ հույսը դնելով իր զորքի մեծաքանակության վրա՝ իր թիկունքում թողնելով հայասացիների բանակը պաշարված ամրոցներում՝ խորացավ Ազզի երկրի մեջ:

Մուրսիլիս Բ կարողանում է գրավել Ազզի երկրի Դուկկամա ամրոցն ու գերել 3000 հոգու: Հայասայի արքան ստիպված էր Մուրսիլիսին վերադարձնել 1000 ռազմագերիների և հաշտություն խնդրել:

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin