ՀԱԿՈԲ  ՄԵՂԱՊԱՐՏ

1513 թվականին, Վենետիկում Հակոբ Մեղապարտի ջանքերով տպագրվեց հերթական գիրքը՝ ,,Պատարագատետրը,, որի հիշատակարանում տպագրիչը գրեց. «Այս սուրբ տառերը գրվեցին 1513-ին Վենեժ աստվածապահ քաղաքում, որ է Վենետիկ՝ Ֆրանկստան, Մեղապարտ Հակոբի ձեռքով, Ով որ կարդա, թող մեղքերիս թողություն խնդրի աստծուց»: Մինչ այդ՝ 1512 թվականին, նույն երախտավորի ջանքերով լույս տեսավ առաջին հայոց տպագիր գիրքը՝ ,,Ուրբաթագիրքը,, որում ցավոք, հիշատակարան չկար, և մեզ անհայտ է այն բերկրանքը, որ ապրեց հայոց տպագրության երախտավորը դարակազմիկ այդ իրադարձության ժամանակ…

Հայ գրքի տպագրության երախտավորի՝ Հակոբ Մեղապարտի մասին ցավոք, կենսագրական տվյալներ քիչ են: Անհայտ է նաև, թե երբ է ծնվել ու  մահացել Մեղապարտը:

Պետք է ենթադրել, որ նրա ծնողները վաղ էին հաստատվել Եվրոպայում և Հակոբ Մեղապարտը Իտալիայում հայտնի Ծաննիյան գերդաստանից էր՝ կաթոլիկ հայ: Այլապես՝ պապական օրենքը, որով արգելված էր օտարահպատակներին գրքեր տպագրել Իտալիայի տարածքում՝ կխոչնդոտեր Մեղապատին՝ իրականացնել իր սուրբ գաղափարը:

Ի վերջո, Մեղապարտը Հռոմի Հուլիոս 2-րդ Պապից ` Դեմոկրիտ Տերրաչինա անունով մի իտալացու միջնորդությամբ, ստացավ հայերեն գրքեր տպելու իրավունք: Ապա տեղի գրաձուլող վարպետներին պատվիրեց հայերեն բոլորագիր և գլխագիր տպատառեր, զարդագրերի, պատկերների, զարդաձև շրջանակների տպատախտակներ, և գնեց  տպագրական մեքենա:

Հայոց տպագրությունը հիմնավորվեց իտալական Վենետիկ քաղաքում: Շատ դժվար տրվեց հայորդուն այդ սխրանքը: Պապական գրաքննությունը երկար ժամանակ թույլ չէր տալիս ձեռնարկել այդ սուրբ գործը: Ի վերջո՝ ստանալով տպագրության իրավունք՝ Հակոբ Մեղապարտը ձուլող վարպետներ հավաքեց, ձեռք բերեց տպագրական մեքենա և գործի անցավ: Նա ջանք թափեց, որ իր տպագիր գրքերը նմանվեն հայոց գրչագիր մատյաններին՝ իրենց գունագեղությամբ, գեղեցիկ ոճավորմամբ: Մեղապարտն իր գրքերում օգտագործել է նաև զարդանաշխեր, ծաղկագրեր…

Հակոբ Մեղապարտի տպարանը սոսկ երկու տարի գործեց, այդ կարճ ժամանակամիջոցում հասցնելով վեց գիրք տպագրել: Կարապետը ,,Ուրբաթագիրքն,, էր, որ աղոթքների ժողովածու է, ուր նաև հատվածներ է զետեղված Բիբլիայից, Գրիգոր Նարեկացու ,,Մատյան ողբերգությունից,,: Ուրբաթագրքում Մեղապարտը զետեղել է նաև միջնադարյան բժշկության (հեքիմության) մի քանի բաղադրիչներ, բժշկական խորհուրդներ, գուշակությունների, կախարդանքների ձևեր, որ ժողովրդական բանահյուսության և ազգագրության առումով անգնահատելի արժեք են ներկայացնում:

Ավելի ստույգ՝ մեզ են հասել Մեղապարտի տպագրած հինգ գրքեր: Բայց կա վկայություն, համաձայն որի՝ նա նաև ,,Սաղմոսարան,, է տպագրել:

Նրա տպագրած գրքերը փոքրածավալ էին, սև ու կարմիր տպագրությամբ, գեղեցիկ ձևավորված զարդանաշխերով, կաշվե կազմերով: Գրքի վերջում Մեղապարտն իր տարբերանշանը զետեղեց՝ լատինատառ D. I. Z. A., որ հապաղում է և նշանակում է Աստծու Ծառա Հակոբ Ծաննի-Հովհաննիսյան, Հայ…

Մեղապարտն այնուհետ տպագրեց ,,Պատարագատետր,, ,,Աղթարք,, ,,Պարզատումար,, ,,Տաղարան,, գրքերը:

Միայն «Պատարագատետրն» ունի հրատարակության թվականը, վայրն ու տպագրիչի անունը նշող հիշատակարան՝ «Այս սուրբ տառերը գրվեցին 1513-ին Վենեժ աստվածապահ քաղաքում, որ է Վենետիկ՝ Ֆրանկստան, Մեղապարտ Հակոբի ձեռքով»։ Գիրքը ներկայացնում է պատարագի կարգը Հայ եկեղեցում։

Ի դեպ, այդ տարիներին միայն Վենետիկում ավելի, քան 50 տպարաններ կային։ Սակայն Իտալիայում գործող օրենքի համաձայն, գրքեր տպելու իրավունք ունեին միայն տեղաբնակները։ Ըստ ամենայնի՝ Մեղապարտը Վենետիկյան նշանավոր ու հարուստ հայ կաթոլիկ ընտանիքի զավակ էր։

Հատկանշական է, որ կրոնական բովանդակությամբ գրքերից զատ՝ Մեղապարտը տպագրեց նաև շատ արժեքավոր աշխատություններ. Խոսքը ,,Պարզատումարի,, և ,,Տաղարանի,, մասին է: Առաջինը 1512-1548 թվականների անշարժ տոմարացույցն է, իսկ մյուսում՝ ,,Տաղարանում,, Մեղապարտը զետեղեց միջնադարյան հայ անվանի տաղերգուների ստեղծագործություններից՝  Ներսես Շնորհալի, Հովհաննես Թլկուրանցի, Ֆրիկ, Մկրտիչ Նաղաշ… Ժամանակի համար դա հսկայական առաջնթաց քայլ էր, քանզի տիրապետում էր կղերական գրաքննությունն ու քչերին էին հասու նման ստեղծագործությունները:

Ազգագրության տեսանկյունից առանձնակի արժեք են ներկայացնում «Ուրբաթադիրքը» և «Աղթարքը»։ Սրանք հիմնականում աշխարհիկ գրքեր են: Ոիրբաթագիրքը բժշկական գիրք է. Այն իր մեջ պարունակում է միջնադարյան հեքիմության և բժշկության մի շարք տեսություններ: «Աղթարքի» մեջ նույնպես կան բժշկական խորհարգներ, ինչպես և աստղագուշակություն։ Գուշակություններն ու կախարդանքները ժողովրդական ծագում ունեն, և ազգագրական զգալի ու արժեքավոր նյութ են պարունակում։

Անհայտ է, թե ինչու՞ Հակոբ Մեղապարտը դադարեցրեց իր աշխատանքը: Գուցե նրան խոչնդոտեց պապական գրաքննությու՞նը, գուցե մահացա՞վ մեծ հայորդին: Բայց, նրա սկզբնավորած գործը ծիլեր, պտուղներ տվեց և իր շարունակողներին գտավ:

Մեղապարտի տպագրական ավանդույթները հետագայում շարունակեցին և կատարելագործեցին այլ պատվանուն հայեր՝ Աբգար դպիր Թոխատեցին, Սուլթանշահը, Ոսկան Երևանցին… Հատկապես Աբգար դպիր Թոխատեցու գործի վրա մեծ ազդեցություն է թողել մեղապարտի տպագրած գրքերը՝ թե՛ թեմատիկ ընտրությամբ, թե՛ ոճավորմամբ:

Նա ծանոթ է եղել Մեղապարտի գործին, և իր տպագրած առաջին գրքի հիշատակարանում գրել է. «թուին ՌԺԴ (=1565) շինեցօ նոր գիրս հայոց»: Այսինքն՝ նա ծանոթ էր հնին, որի օրինակով շինել է նոր տպագրատունը:

Դատելով մամուլանիշերից՝ Հակոբ Մեղապարտի տպարանը հենց իրեն է պատկանել: Բայց տպարան ունենալն այն տարիներին բավական մեծ գումար էր պահանջվում և պետք է ենթադրել, որ Մեղապարտը կա՛մ մեծահարուստ հայ էր, կա՛մ նրան այդ գործում օգնել են մեծահարուստ հայ վաճառականները: Ավելի հավանական է առաջին տարբերակը, այլապես՝ Մեղապարտը պարտավորված կլիներ իր գրքերի հիշատակարանում նշել բարեգործների անունները, ինչը տարածված սովորույթ է մինչ օրս: Մինչդեռ, ինչպես տեսանք, միակ՝ ,,Պատարագատետրի,, հիշատակարանում նշված է հենց իր՝ Հակոբ Մեղապարտի անունը:

Նրա արվեստի ավանդները հետագայում օգտագործեցին նաև օտարները՝ եվրոպացի շատ տպագրիչներ, ինչպես նաև՝ ռուս անվանի տպագրիչ Իվան Ֆյոդորովը: Մասնավորապես, ռուս ականավոր գրքագետ-պատմաբան Ալեքսեյ Աիդորովի կարծիքով, Հակոբ Մեղապարտի գրքերը հասել են Մոսկվա, և ռուս առաջին տպագրիչ Իվան Ֆեոդորովն իր տպագրական աշխատանքի ժամանակ ձեռքի տակ ունեցել է  այդ գրքերը (կամ նրանցից որևէ մեկը)։ Ֆյոդորովը հատկապես օգտվել է Մեղապարտի գրքերում զետեղված զարդերից՝ շատ դեպքերում ընդօրինակելով դրանց։

Իսկ Հայաստանի տարածքում առաջին տպարանը բացվեց միայն 1771 թվականին՝ կաթողիկոս Սիմեոն Երևանցու ջանքերով, Հակոբ Մեղապարտի գործից երկուսուկես դար հետո…

 

Վահէ Լոռենց

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin