ԽԱՂԲԱԿՅԱՆՆԵՐ

Խաղբակյանների տոհմը ծագում է Արցախի Խաչեն գավառից, քանզի պատմիչների հավաստմամբ, մեզ հայտնի առաջին զորականը այս տոհմից հենց կոչվել է Խաղբակ Խաչենցի: Նա սերում է Խաչենի Վախթանգյան անվանի տոհմից, որն էլ, իր հերթին, սերում է քաջն Առանշահիկներից:

Մեզ հայտնի առաջին Խաղբակյանների՝ Խաղբակ Ա, Դլենի, Խաղբակ Բ նստավայրը Խաչենի Մեծառանք շրջանում էր՝ Դեռաքար գյուղում։ Սակայն խաղբակյաններն աստիճանաբար ընդլայնեցին իրենց տիրույթները՝ հիմնականում ազատագրական պայքարի ժամանակ սելջուկներից ազատագրած հողերի հաշվին։

Մխիթար Այրիվանեցու վկայությամբ, Խաղբակ Բ որդի Վասակն իր զավակների՝ Պապաքի, Մկդեմի ու Պռոշի հետ ակտիվ մասնակցեց Հայաստանի ազատագրման պատերազմներին և Զաքարյաններից այլ տիրույթներ ևս ստացավ։ Պռոշ իշխանը մասնավորապես, իր իշխանանիստը դարձրեց նախ Սրկղունք ամրոցը Վայոց Ձորում, ապա՝ Բոլորոբերդը։

Բացի վերոնշյալ Խաղբակից, հայոց պատմությանն այս անվանի տոհմը տվել է նշանավոր զորավարների ու շինարար իշխանների մի մեծ շարք. Վասակ, Գրիգոր, որ զոհվեց 1222 – ին Գանձակի ճակատամարտում, Ջաջուռ, Պապաք Ա, նա ևս զոհվեց Գանձակի ճակատամարտում, Պապաք Բ, Մկդեմ, Պռոշ, Ամիր-Հասան Ա, Ամիր-Հասան Բ, Էաչի Խաղբակյաններ, որոնք մի քանի սերունդ անձնվիրաբար ծառայեցին հայությանն ու Հայաստանի ազատագրման պայքարին, իրենց քաջությամբ աչքի ընկնելով և արյուն թափելով սելջուկ-թուրքերի, ղփչաղների, Ջալալ-էդ-Դինի, մոնղոլների դեմ մղվող ազատագրական մարտերում:

Խաղբակյան իշխանների մեջ ամենանշանավորն իհարկե, Վասակ Խաղբակյանն է, որ Իվանե Զաքարյանի զորքերի սպարապետն էր, հետագայում դարձավ կողմնակալ իշխան, տեր դառնալով Կեչառիսից մինչև Վայոց ձոր ընկած գավառներին: Նրա իշխանության աթոռանիստը Վայոց ձորի Սրկղունք ավանն էր Բոլորաբերդով, որի տարածքում  հիմա տեղակայված է Վայոց Ձորի Վերնաշեն գյուղը: Վասակ Խաղբակյանը 1228 թվականին ջախջախեց Խորեզմի շահ Ջալալ էդ-Դինի հրոսակներին ու ազատագրեց Դվինը:

Խաղբակյանների իշխանությունը հետագայում Վասակ Խաղբակյանի որդու` Պռոշ Հասանի անունով կոչվեց նաև Պռոշյան: Նա հզոր ու քաջ զորական էր, որի մասին գովերգություններ կան Խաչատուր Կեչառեցու Տաղերում: Պռոշ Հասանն աչքի ընկավ Ջալալ-էդ-Դինի դեմ մղվող պատերազմում, ինչպես նաև մոնղոլների դեմ մղված ճակատամարտերում:

Հենց Պռոշ-Հասանն էր, որ 1228 թվականին ջախջախելով Խորեզմի շահ Ջալալ ադ-Դինի զորքերը, ազատագրեց Դվինը։ Նա նաև շինարար էր․ մեծ գործունեություն է ծավալել Գեղարդավանքում, կառուցել է Թանահատի վանքը․․․

Նրա անունից տոհմը հետագայում կոչվեց Պռոշյան։

Խաղբակյանների նախնական տիրույթները գտնվում էին Արցախում` Կառկառ գետի միջին ավազանում: Հետագայում նրանք տիրույթներ ձեռք բերեցին նաև հարևան Սյունիքում: 1201 թվականից հետո Խաղբակյանները հայոց արքա Զաքարե Զաքարյանից նոր տիրույթներ ստացան Գառնիում և Վայոց ձորում:

Խաղբակյան իշխանության հոգևոր կենտրոններն էին Գեղարդավանքը, Գլաձորը, Կեչառիսը, Թանահատի վանքը:

19-րդ դարի պատմիչ Գևորգ Խուբովն, ով, ի դեպ, Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի եղբորորդին էր, նշում է, որ ինքը ծագում է Խաղբակյաններից, իսկ Խաղբակյանները ծագում են Արշակունիներից։ Սա իհարկե, տուրք է սնափառությանը․․․

Խաղբակյանների իշխանական տոհմը հայտնի էր ոչ միայն որպես քաջարի զորապետներ: Նրանք նաև շինարարներ էին:

Ցավոք, հայտնի չէ Խաղբակյան – Պռոշյան իշխանական տան զինանշանը։ Պատմաբան Ռաֆայել Մաթևոսյանն իր Հայկական զինանշաններ գրքում նշում է, որ Պռոշյանների զինանշանը դա Գեղարդավանքի ժայռափորի պատկերն է՝ արծիվը ճանկած գառանը, և զույգ առյուծները, որոնք միմյանցից շղթայված են, նրանց գլխավերևում՝ ցուլը։

Սակայն իր տեսակետը որևէ կերպ չի հիմնավորել։ Ավելին՝ միջնադարյան հիրալդիկայի համար սա բավական բարդ պատկեր է և պնդել ու հիմնավորել, թե դա եղել է Պռոշյանների զինանշանը՝ որևէ մեկն անկարող կլինի։

Բացի վերը նշվածներից, Հայաստանի տարածքում Խաղբակյանների մեկենասությամբ բազում այլ հրաշագեղ կոթողներ կառուցվեցին։ Վասակ Խաղբակյանը կառուցեց Կեչառիսի Կաթողիկե եկեղեցին, Գլաձորի սուրբ Ստեփանոսը, Մեծոփի վանքը, Աղջոցի Սուրբ Ստեփանոսը, այլ գեղեցիկ կոթողներ ևս: Խաղբակյանների մտքի արգասիքն էր նաև Գլաձորի համալսարանը, որի ստեղծման պատիվը պատկանում է դարձյալ Պռոշ Հասանին: Այսօր, հիրավի, անհնար է գերագնահատել Գլաձորի համալսարանի դերն ու նշանակությունը Միջնադարյան Հայաստանի և Կիլիկիայի կրթական-մշակութային, գիտական կյանքում:

Խաղբակյան-Պռոշյան իշխանական  տոհմից են սերում նաև Խաչատուր Կեչառեցին, Գնունյաց Զաքարիա եպիսկոպոսը  և 17-րդ դարի ազգային-ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ Իսրայել Օրին:

 

 

Վահէ Լոռենց

 

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin