ԼԵՎՈՆ  Գ ՀԵԹՈՒՄՅԱՆ

Կիլիկիայի հայոց թագավորության գահակալ Լևոն Գ Հեթումյանը ծնվել է 1236 թվականի հունվարի 24-ին, Սիս մայրաքաղաքում։ Նա որդին էր Հեթումյան հարստության հիմնադիր Հեթում Ա (1226-1270) և Զապել թագուհու, ով դուստրն էր և գահի ժառանգորդը զորեղ արքայի՝ Լևոն Բ (1187-1219)։ Հեթում Ա և Զապել թագուհին իրենց անդրանիկ զավակին անվանակոչեցին պապի անունով․․․

Ծանր ժամանակներ էին Կիլիկիայի հայոց թագավորության համար։ Արևելքից մոնղոլական հորդաները ծավալվելով դեպի արևմուտք՝ գրավել էին Մեծ Հայքի տարածքը և առաջ շարժվելով, հասել Կիլիկիայի դարպասներին։

Մոնղոլների գլխավոր նպատակը Եգիպտոսի նվաճումն էր, որն իրականացնելու համար նրանց անհրաժեշտ էր Կիլիկիայի հայոց թագավորության հետ դաշինքն ու բարեկամությունը։ Եվ Հեթում Ա եղբայր Սմբատ Սպարապետի ջանքերով կնքվեց հայ-մոնղոլական դաշինք, որի արդյունքում Կիլիկիայի թագավորության դիրքերն ամրացան։ Մեծացավ հայոց պետության միջազգային հեղինակությունը։

Երբ լրացավ երիտասարդ արքայորդու քսանամյակը, հայրը՝ Հեթում Ա արքան, նրան նվեր մատուցեց, շնորհելով «Ձիավոր Ասպետի» կոչում և իրեն գահակից հռչակեց։

1262 թվականին արքայազնն ամուսնացավ Լամբրոնի իշխան Հեթում Հեթումյանի դստեր՝  Աննայի հետ, որին հույները Կիռ Աննա՝ Օրիորդ Աննա էին կոչում, և ապագա թագուհին պատմության մեջ հայտնի է Կեռան անունով։

Լամբրոնի Հեթում իշխանն արքայական տոհմից էր, գահակալող Հեթում Ա հորեղբորորդին։ Կարելի է ասել՝ սա մերձամուսնություն էր, որի արդյունքում, ըստ ամենայնի, Հեթում Ա ցանկացում էր ամրապնդել նոր գահ բարձրացած իր տոհմի իշխանությունն ու մյուս իշխանական տոհմերին հեռու պահել գահակալական հավակնություններից։

Կեռան թագուհին 16 զավակ պարգևեց իր ամուսնուն։ Նա ըստ երևույթին, աշխարհի ամենաբազմազավակ թագուհին է։ Լևոն Գ և Կեռան թագուհու առաջին երեք զավակները՝ անանուն որդին, Կոստանդինը և Ֆեմին, մահացել են մանուկ հասակում։ Չորրորդ զավակը՝ Հեթումը, հետագայում ժառանգեց հոր գահը, հինգերորդը՝ Զապելը, դարձյալ մահացել է մանուկ հասակում, Թորոս որդին հետագայում գահ բարձրացավ, Ռուբենն ու Իզաբելլան մահացան մանուկ հասակում, Սմբատն սպանվեց 1308 թվականին, 31 տարեկան հասակում, մյուս Զապելն ամուսնացավ Երուսաղեմի ֆրանսիացի կոմս Ամորի Տիրիացու հետ, Կոստանդին որդին հայոց գահ բարձրացավ կարճ ժամանակով, Ռիտա դուստրն ամուսնացավ Միքայել Թ Պալեոլոգ կայսեր հետ և դարձավ Բյուզանդիայի կայսրուհի, Թեոդորոս, Օշին, Ալինախ և Ներսես որդիները մահացան կամ սպանվեցին երիտասարդ տարիքում։

Հայ-մոնղոլական դաշինքը սրեց հայ-եգիպտական հարաբերությունները։ 1266 թվականին եգիպտական սուլթան Բեյբարսը 30 հազարանոց զորքով արշավեց հայոց թագավորության վրա։ Հեթում Ա արքան գտնվում էր Թավրիզում՝ մոնղոլական զորակայանում։ Եգիպտական մամլուքներին դիմագրավեցին արքայի զավակները՝ Լևոն և Թորոս արքայազները՝ 15 հազարանոց բանակով, քանզի հայոց զորքի հիմնական հատվածն արքայի հետ գտնվում էր մոնղոլական զորակայանում։

Սև լեռան ստորոտում տեղի ունեցած Մառի ճակատամարտում հայոց զորքը գլխովին ջախջախվում է։ Սպանվում է Թորոս արքայազնը, իսկ գահաժառանգ Լևոնն ու հորեղբորորդին՝ Սմբատ սպարապետի որդին՝ Սմբատ Թաթարը, գերվեցին։ Մամլուքները ոչ միայն գրավեցին ու կողոպտեցին, ավերեցին հայոց շատ քաղաքներ, այլև՝ քսանօրյա պաշարումից հետո, գրավեցին Սիս մայրաքաղաքը նույնպես՝ գերևարելով 40 հազար հայերի։

Միայն տարածքային մեծ զիջումների արդյունքում Հեթում Ա արքան կարողացավ փրկագնել Լևոն արքայազնին։

1269 թվականին Հեթում Ա արքան հրաժարվեց գահից, կրոնավոր դարձավ ու մեկուսացավ Դրազարկի վանքում։ Լևոն արքայազնը թագադրվեց Տարսոն քաղաքի Սուրբ Սոֆիա տաճարում և որպես միանձնյա գահակալ՝ թագավորեց հայոց Կիլիկիայում մինչև 1289 թվականը։

Գահ բարձրանալով՝ արքան բարեգութ քայլ կատարեց ու ներում շնորհեց երկրի բոլոր բանտարկյալներին։

Լևոնի գահակալման շրջանն անբարենպաստ էր։ Արդեն ճեղքեր էր տալիս մոնղոլական աշխարհակալությունը, փոխարենն ուժեղանում էր Եգիպտոսի սուլթանությունը, որը դաշնակցած Իկոնիայի սուլթանության հետ՝ ակցանի տակ էր առել Կիլիկիայի հայոց թագավորությունը։

Միևնույն ժամանակ, երկրում սկիզբ էին առել ավատատիրական երկպառակչություններ։

Երկրի ներքին կյանքում Լևոն Գ վարում էր մեղմ քաղաքականություն, շատ դեպքերում փորձելով հորդորելով ու համոզելով հետ պահել խոշոր ու ազդեցիկ իշխաններին երկպառակչությունից։

Երկրում առևտուրը զարկ տալու նպատակով 1271 թվականին նա նորոգեց դեռ իր պապի՝ Լևոն Բ կողմից Վենետիկի հանրապետության հետ կնքված առևտրային պայմանագիրը։ Նույնկերպ, 1288 թվականին նա պայմանագիր ստորագրեց ջենովացիների հետ։ Այս պայմանագրերով Լևոն Գ թույլ էր տալիս իտալացի վաճառականներին ազատ առևտուր անել Այաս նավահանգստով, որով հայոց պետությունը մեծ եկամուտներ էր ստանում։

Լևոն Գ հատել է ոսկյա, արծաթյա և պղնձե դրամներ, որոնք շրջանառվում էին նաև Կիլիկիայի հայկական թագավորության սահմաններից հեռու։

1275 թվականին եգիպտական մամլուքները դաշնակցած Իկոնիայի սուլթանության հետ, կրկին արշավանք ձեռնարկեցին դեպի հայոց երկիրը։ Նրանք հաղթահարեցին հայոց սահմանապահ ուժերի դիմադրությունն ու հայտնվեցին մայրաքաղաք Սիսի պարիսպների տակ։ Սակայն հայոց զորքը Սմբատ սպարապետի գլխավորությամբ ջախջախեց թշնամուն և ազատագրեց երկիրը։ Հաջորդ տարին մամլուքները կրկին սելջուկների հետ դաշնակցած արշավեցին հայոց թագավորության վրա, սակայն Լևոն Գ կարողացավ ոչ միայն նրանց վտարել երկրից, այլև Իկոնիայի սուլթանության զորքերին ջախջախելուց հետո, մոնղոլական օժանդակ ուժերի հետ պատժիչ արշավանք ձեռնարկեց դեպի Ասորիք։

Եգիպտոսի հետ ռազմական հակամարտությունը երկար տարիներ տևեց։ Ի վերջո՝ 1285 թվականին հաջողվեց հաշտություն կնքել, որի համաձայն փոխանակվեցին ռազմագերիներն ու ազատ առևտրի համաձայնագիր կնքվեց։

Լևոն Գ և Կեռան թագուհին գիտության, մշակույթի սիրահար էին և մշակութային գործիչներ։ Նրանք իրենց հովանու տակ էին պահում միջնադարյան հայ մշակույթի և գիտության շատ գործիչների՝ Ստեփանոս Օրբելյանին, Վարդան պատմիչին, Վահրամ Րաբունուն, Հովհաննես Երզնկացուն․․․

Հայոց արքան մահացավ 1289 թվականի փետրվարի 6-ին, մայրաքաղաք Սիսում։

 

Վահէ Լոռենց

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin