ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ ՔԱՐԱՆՁԱՎ

Արենիի Թռչունների քարանձավը գտնվում է Վայոց ձորի Արենի գյուղում, Երևանից 110 կիլոմետր հեռավորության վրա:

Քարանձավը գտնվում է Արփա և Գնիշիկ գետերի միախառնման վայրում, բարձր ժայռի ստորոտում: Այն ընդգրկում է ավելի, քան 500 քառակուսի մետր մակերես, և բաղկացած է երեք սրահներից: Մշակութային շերտը կազմում է ավելի, քան չորս մետր: Մարդկային հետքը Արենիի քարանձավում ավելի, քան երկու միլիոն տարի է թվագրվում:

Թռչունների քարանձավը նախամարդու բնակավայրերից մեկն է: Այնտեղ մարդը բնակվել է վաղնջական ժամանակներից: Քարանձավները նախամարդու բնակության ամենահարմար վայրերն են եղել: Տարվա բոլոր ամիսներին այնտեղ կայուն ջերմաստիճան է, քարանձավները մարդուն պաշտպանում են ոչ միայն ցրտից, այլև՝ բնական տարերքներից, վայրի կենդանիներից, մարդուց:

Արենիի քարանձավը վերջերս հայտնի դարձավ մարդկությանը՝ շնորհիվ այնտեղ 2007 թվականից կատարվող հնագիտական պեղումների: Պեղումների ժամանակ այստեղ հայտնաբերվեցին աշխարհի հնագույն կոշիկը, աշխարհի ամենահին գինու հնձանը: Մասնավորապես, քարանձավում գտնված կոշիկի տարիքը թվագրվում է մոտ 6000 տարեկան:

Եվս մեկ չափազանց կարևոր հնագիտական և մարդաբանական նյութ հայտնաբերվեց Արենիում: Տեղում հայտնաբերված ավելի, քան վեց հազարամյա կմախքներից մեկի գանգի մեջ մարդկային ուղեղ է պահպանվել:

Թռչունների քարանձավի պեղումների ժամանակ գտնվել են նաև մետաղյա դանակներ, ավելի քան 30 տեսակի մրգի սերմեր, հացահատկի տասնյակ տեսակների մնացորդներ, պարան, հագուստ, ծղոտ, խոտ, եղեգ և չորացած խաղող ու սալոր։ Քարանձավի մուտքի մոտ, ժայռի ծածկի տակ պեղվել են նաև 12-14-րդ դարերի միջնադարյան վառարաններ, ինչը վկայում է տեղում նաև ձուլարանի առկայության և պղնձագործության բարձր մակարդակի մասին:

2007 թվականի պեղումների ընթացքում քարանձավից հայտնաբերվել են գինեգործությանը վերաբերող գտածոներ։ Պեղումների հենց առաջին շրջանում այստեղ գտնվել է խաղողի ճմլարանը։ Այն գինեգործական համալիրի կարևոր բաղադրիչն է։ Կառուցվածքային առանձնահատկությունները, այսինքն՝ գինեգործությանը հատուկ թեք հարթության առկայության (երբ ճզմել են խաղողը, դրա միջոցով խաղողի հյութը հոսել է հատուկ տեղ, որտեղ էլ հասունանում էր համապատասխան աստիճանի) և հնձանի հարևանությամբ հողի մեջ թաղված հսկայական կարասների առկայությունն ապացուցում են, որ սա գինեգործությամբ զբաղվելու հատուկ տարածք է եղել։

Արեննիի Թռչունների քարանձավն իրավամբ, կարելի է համարել համաշխարհային գինեգործության մայրաքաղաքը, քանզի այն ամենահին գինու հնձանն է աշխարհում:

Այն, որ գինեգործության և խաղողագործության հայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն է՝ բազում վկայություններ կան: Դեռ հազարամյակներ առաջ մեր նախնիները Տիգրիս գետով, լաստանավերով այս սրբազան հեղուկն արտահանել են Միջագետք:

Ի դեպ՝ Հայաստանում գինի պատրաստել են խաղողից զատ նաև նռից, այլ մրգերից, հատապտուղներից:

Աստվածաշնչի համաձայն՝ երբ Նոյն իջավ Արարատի գագաթից, առաջին գործն այն էր, որ խաղողի վազ տնկեց Արարատյան դաշտում:

Հայաստանի ողջ տարածքում հնագիտական պեղումների ժամանակ բազում հնձաններ են հայտնաբերվել: Եվ գինին հայոց մեջ կենցաղային նշանակությունից զատ նաև ծիսական նշանակություն է ունեցել:

Գինեգործությունից զատ, Հայաստանը համարվում է գարեջրի հայրենիքը: Մթա 400 թվականին, հունական 10 հազարանոց բանակը զորավար և պատմիչ Քսենոֆոնի հրամանատարությամբ Հայաստանի վրայով նահանջում է Պարսկաստանից դեպի Տրապիզոն: Հետագայում Քսենոֆոնն իր այս նահանջի վերաբերյալ գրեց Անաբասիս աշխատությունը, ուր նշում է, որ հայոց գյուղերը շատ շեն էին և նշում է հայերի կողմից գարեջրի կիրառության մասին: Քսենոֆոնին իհարկե հայտնի չէր գարեջուրը, և հույն պատմիչն այն շփոթում է գինու հետ, գրելով, որ հայերը կարասներում դեղին գինի ունեին, որի մակերեսին գարու հատիկներ էին լողում: Հայերը գարեջուրը խմել են ծղոտե ձողերի օգնությամբ:

Հին Հայաստանում բացի գինուց և գարեջրից, շատ կիրառական է եղել նաև մրգային օղին, որին մեր նախնիները ցքի են կոչել: Օղի թորել են գրեթե ամեն մրգից, բայց շատ հարգի են հատկապես թթի, ծիրանի, սալորի, հոնի օղիները:

 

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin