Թուրք – խորհրդային արշավանքը 1920 թվականին

1920 թվականի աշունը տագնապալի և ճակատագրական ժամանակաշրջան էր հայ ժողովրդի համար։ Հայաստանի հանրապետությունն անհավասար գոտեմարտի էր բռնվել թուրք հրոսակների դեմ։ Սեպտեմբերի 22-ին թուրքական զորքերը լայն ճակատով ներխուժեցին ՀՀ տարածք և գրավեցին Օլթին, Սարիղամիշը, Մերդենեկը, հոկտեմբերի 30-ին՝ առանց լուրջ դիմադրության՝ Կարսը, նոյեմբերի 7-ին՝ Ալեքսանդրապոլը։ ՀՀ կառավարությունն ստիպված էր ընդունել թուրքական վերջնագիրը և բանակցությունների նստել հաշտության համար։ Պայմանագիրն ստորագրվեց դեկտեմբերի 2-ին, Ալեքսանդրապոլում։ Զուգընթաց՝ Հայաստանի վրա լուրջ ճնշում էին գործադրում Խորհրդային Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը։ ճնշում էր իրականացվում թե՛ դիվանագիտական, թե՛ ռազմական ճանապարհով։

Այս ֆոնին, պետք է խոստովանել, որ Թուրքիայի և Ռուսաստանի հաջողությունները պայմանավորված էին ոչ այնքան նրանց ռազմական ու դիվանագիտական զորությամբ, որքան ՀՀ իշխանությունների անճարությամբ ու վարած սխալ արտաքին ու ներքին քաղաքականությամբ։

Մասնավորապես, դեռ պատերազմից մեկ ամիս առաջ, ՀՀ բանակը նախահարձակ լինելով, թուրքերից գրավեց Օլթին։ Այս առումով, 1920 թվականի Քյազիմ Կարաբեքիրի արշավանքն անակնկալ համարելն առնվազն միամտություն է։

1920 թվականի ամռանն ընթացող հայ-ռուսական դիվանագիտական բանակցություններն էլ անպտուղ անցան։ Լևոն Շանթի գլխավորած ՀՀ պատվիրակությունն անկարող եղավ ընդհանուր լեզու գտնել Խորհրդային Ռուսաստանի պատվիրակների հետ։

Կարսի ճակատում ՀՀ զինված ուժերը խայտառակ պարտություն կրեցին։ Հայոց բանակն ամբողջովին կազմալուծված էր։ Կարսի ճակատում բանակում տիրում էր թալանը, անօրինությունները․․․

Առհասարակ, թուրքերը Հայաստանի հանրապետության վրա ցանկանում էին հարձակվել դեռևս 1919 թվականին։ Սակայն մի շարք գործոններ հետ պահեցին Քեմալին։ Դրանցից առաջինն՝ սկսած թուրք-հունական պատերազմն էր։

Մյուս պատճառը՝ Խորհրդային Ռուսաստանն էր, որ դեռևս պատրաստ չէր Անդրկովկասում ակտիվ քաղաքական խաղին և հետ էր պահում թուրքական հարձակումը։

Սակայն 1920 թվականին իրավիճակը կտրուկ փոխվեց։ Ոչ միայն Ռուսաստանն անցավ վճռական գործողությունների Անդրկովկասում, այլև ռուս-թուրքական ընդգծված դաշինքի դեմ էական սպառնալիք առաջացավ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին, երբ կնքվեց  Սևրի դաշնագիրը։

Սա ավելի մերձացրեց Թուրքիային և Ռուսաստանին։ Ռուսաստանը Քեմայի բանակի վերազինման և վերակազմավորման համար հսկայական միջոցներ հատկացրեց՝ 10 միլիոն ռուբլի ոսկով, զենք, զինամթերք, Թուրքիա գործուղեց ռազմական գործիչների՝ վարժեցնելու թուրքական բանակը։

Քեմալական Թուրքիան Անտանտի դեմ պայքարում կարողացավ օգտագործել Խորհրդային Ռուսաստանի բազմակողմանի օգնությունը։ Մասնավորապես, Սևրի պայմանագրի վերանայման համար Թուրքիան պնդում էր 1918թ. Բրեստ-Լիտովսկի և Բաթումի պայմանագրերի իրագործման վրա։ Թուրքիան Հայաստանը դիտում էր որպես իմպերիալիստական պետություն, որ ձգտում էր տիրել իր հողերին և կանգնել «Հեղափոխական Թուրքիայի» ճանապարհին։ Իր «հեղափոխականությունն» ապացուցելու համար թուրքերն անգամ տեղական իշխանություններում «խորհուրդներ», «կառավարման ժողկոմներ» էր կազմում։ Խորհրդային Ռուսաստանի համար Թուրքիան արևելքում հեղափոխության օջախն էր և դրոշակակիրը։ Թուրքիայի «հեղափոխականության» դերը հատկապես ընդգծվեց 1920 թվականի աշնանը Բաքվում կայացած «Արևելքի ժողովուրդների համագումարում»։ Ուշագրավ է համագումարի, «Արևելքում գործողության ու քարոզի» խորհրդի հույժ գաղտնի եզրակացությունն՝ ուղղված Կոմինտերնի գործկոմի նախագահությանը, որում ուղղակի կոչ էր արվում հարձակվել Հայաստանի վրա։ Հայաստանի վրա հարձակվելու միտքը Մուստաֆա Քեմալը հայտնել էր դեռևս 1920 թվականի ապրիլին Լենինին ուղղված իր նամակում։ Արդեն հունիսին թուրքական զորքերը պատրաստ էին արշավանքին, բայց դա տեղի չունեցավ. Խորհրդային Ռուսաստանի պահանջով Հայաստանի վրա թուրքական և Խորհրդային ինտերվեցիաները համաձայնեցված էին վաղօրոք։ Ինչպես երևում է Օրջոնիկիձեին հասցեագրված Չիչերինի մի նամակից, Չիչերինը պահանջում էր «քեմալականներին համոզել ձեռնպահ մնալ նախօրոք նախատեսվածից այն կողմ ռազմական գործողությունների տարածումից»։

Կոմինտերնի արևելյան բաժնի վարիչ, Արևելքում գործողությունների ու քարոզի խորհրդի վարչության նախագահ Մ.Պավլովիչի ճառից, Ադրբեջանի Կոմկուսի Երկրորդ համագումարում, 1920 թվականի հոկտեմբերի 16-ին.

«Ընկերներ. ներկայումս միջազգային բուրժուազիան կրել է 2 սարսափելի պարտություն՝ Խորհրդային մեծ ֆեդերացիայի 2 ճակատներում՝ արևմտյան և արևելյան։ Երկրորդ պարտությունը (առաջինը Լեհաստանից կրած պարտությունն էր) հեղափոխական թուրքական անատոլիական զորքերի առաջխաղացումն էր։ Դա գլխովին ջախջախում է իմպերիալիստական պետությունների պլանը… »։

Առհասարակ, բանակցությունների նախնական փուլում, Քեմալը Լենինին առաջարկում էր համագործակցության հետևյալ ձևաչափը․ Թուրքիան ստիպում էր Ադրբեջանին մտնել Խորհրդային Ռուսաստանի կազմի մեջ, փոխարենը ռուսները համաձայնվում էին, որ Թուրքիային կցվի Հայաստանը, իսկ Վրաստանի խնդիրը լուծում էր Կարմիր բանակն ինքը՝ կցելով Վրաստանը Ռուսաստանին։

1920 թվականի ամռանը թուրքերը Հայաստանի սահմանին կենտրոնացրին 50,000-ոց զորք՝ շուրջ 306 հրանոթներով։ Նրանց դիմակայող հայկական բանակն ուներ 35,000-ոց զորք՝ 56 հրանոթներով։ Տեսնում ենք, որ ուժերը գրեթե հավասար էին և թուրքերը չունեին հարվածային ուժի այն առավելությունը, որ անհրաժեշտ էր պատերազմում նման արագ հաղթանակի համար։

Ըստ ամենայնի՝ թուրքական հետախուզությունը, գործակալները (հայ բոլշևիկները) տենդագին աշխատում էին և տեղեկացնում էին թուրքական շտաբին՝ Հայաստանում տիրող իրավիճակի մասին։ Դրանով պետք է բացատրել թուրքական զորախմբի հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիր փաշայի ինքնավստահ հայտարարությունը դեռ 1920 թվականի գարնանը, երբ նա միայն զորաշարժ սկսեց Հայաստանի սահմանների մատույցներում։ Փաշան Անկարա ուղղված հեռագրում ասում էր, թե՝ Մոտ օրերս պիտի հայտնի, թե Հայաստանը ջնջված է աշխարհի քարտեզից։

Սեպտեմբերի 7-ին Անգորայում գումարվեց զինվորական գերագույն խորհուրդ, ուր գեներալ Քյազիմ Կարաբեքիրը զեկուցեց, որ «Հարկավոր է Հայաստանի վրա ընդհանուր հարձակում գործել, քանզի բոլշևիկների հետ միանալու այս գիծը հայերի կողմից տաճկական տերետորիաների հարձակումների պատճառով սպառնում է մեզ ընդմիշտ անջատել բոլշևիկներից»։ Ապա գալիք պատերազմում Վրաստանի չեզոքությունն ապահովելու համար Բաքվից Թիֆլիս անցավ Յուսուֆ Քեմալ բեկի պատվիրակությունը։ Դրանից հետո գեներալ Ռեմզին անցնելով թուրքական 13-րդ կորպուսի գլուխը և զորքին հայտարարելով, թե պատերազմն սկսված է , շարժվեց դեպի հայկական սահման։

Արևելքում գործողության և քարոզչության խորհրդի վարչության անդամ Մ.Պավլովիչը Բաքվի «Կոմունիստ» թերթին տված հարցազրույցում, ասեց. (1920 թվական, 29 հոկտեմբերի)

«Հայաստանի վրա թուրքական հարձակումը նույնիսկ անհաջողության դեպքում կունենա միջազգային մեծ նշանակություն…Դաշնակիցները շատ տարվեցին Թուրքիայի թուլացման հրապուրանքով և հույս դնելով Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Հունաստանի բալկանյան փոքրասիական ավազակ Վենիզելոսի օգնության վրա, պատրաստվեցին բռնագրավել Փոքր Ասիայի կեսը։ Թուրքիայի հարձակումներից դաշնակիցները կունենան այն եզրակացությունը, որ հիմարություն է բաժանել դեռ չսպանված արջի մորթին և ստիպված կլինեն ընդառաջ գնալ Ռուսիայի և Թուրքիայի հետ խաղաղության մասին աշխատավոր զանգվածների ջերմ պահանջներին»։

Սեպտեմբերի 22-ին թուրքական բանակն սկսեց գրոհը և գրեթե առանց դիմադրության, մեկը մյուսի հետևից սեպտեմբերին գրավեց Սարիղամիշն ու Կաղզվանը, հոկտեմբերի 30-ին եղավ Կարսի խայտառակ կապիտուլացիան, նոյեմբերի 7-ին թուրքերն առանց գնդակ արձակելու մտան Ալեքսանդրապոլ-Գյումրի։

Թուրքական արշավող բանակին օգնեցին հայ կոմունիստները, որոնք ամեն կերպ ջլատում էին հայկական ճակատը։ Նրանք թռուցիկներ էին տարածում և աշխատանքներ տանում հայոց բանակի թիկունքում․

«1. Ներկա Թուրքիան այլևս նախկին սուլթանական Թուրքիան չէ և Հայաստանի հանդեպ ագրեսիվ նպատակներ չունի։

  1. Քեմալական Թուրքիան Խորհրդային Ռուսաստանի հետ դաշնակից է և պայքարում է իր ազատության համար ընդդեմ իմպերիալիստական պետությունների՝ Անգլիայի, Ֆրանսիայի և Հունաստանի։
  2. Հանրապետական Հայաստանի հաղթանակը Թուրքիայի նկատմամբ կնշանակի իմպերիալիզմի ուժեղացումը Մերձավոր արևելքում և սրանով իսկ կվտանգվի հեղափոխության հաղթանակը Անդրկովկասում, իսկ ընդհակառակը, Հանրապետական Հայաստանի պարտությամբ կարագացվի ողջ Անդրկովկասի, ապա նաև Արևելքի խորհրդայնացումը։
  3. Հայ բոլշևիկ-կոմունիստներ՚ր խնդիրը պետք է լինի՝ արագացնել հանրապետական Հայաստանի պարտությունը, որով և կարագացվի Հայաստանի խորհրդայնացումը։

Այս նպատակի համար պետք է.

  1. Կազմալուծել հայկական կռվող բանակը բոլոր միջոցներով, այն է՝

Ա․ կազմակերպել դասալքություն և ամեն կերպ խանգարել զորահավաքին։

Բ․ Ռազմաճակատներում հասկացնել զինվորներին, որպեսզի նրանք չկրակեն առաջացող թուրքական զինվորների վրա և լքելով դիրքերը վերադառնան թիկունք։

Գ․  Չենթարկվել սպաների հրամաններին և հարկ եղած դեպքում ոչնչացնել նրանց։

  1. Այս ամենի հետ ամենաէականն է հասկացնել հանրապետական Հայաստանի զինվորներին, որ հաղթող թուրքական ասկյարները հեղափոխական ասկյար են, որոնք ոչ միայն իրենց թույլ չեն տա որևէ բռնի գործողություն պարտված երկրի վերաբերյալ, չեն վնասի խաղաղ ազգաբնակչությանը, այլև կօժանդակեն աշխատավոր հայ ժողովրդին ազատելու իմպերիալիստների գործակալ դաշնակցականների տիրապետությունից։
  2. Նորից ու նորից բացատրել, որ դաշնակցականների տիրապետությունից օգտվելով, Հայաստանն անմիջապես կկապվի Խորհրդային Ռուսաստանի հետ, ընդմիշտ վերջ կտրվի պատերազմին, և սովից ու մշտական ընդհարումներից քայքայված երկիրը կլիանա Ռուսաստանի հացով և մասնակից կդառնա համաշխարհային հեղափոխության մեծ գործին։

Այս ազգադավ փաստաթուղթը ստորագրել են Ս արգիս Կասյանը, Ասքանազ Մռավյանը, Ավիս Նուրիջանյանը, Շավարշ Ամիըխանյանը, Իսահակ Դովլաթյանը և Աշոտ Հովհաննիսյանը։

Հայ-թուրքական պատերազմի արդյունքում թուրքական բանակի սվիններից ընկան ավելի, քան 200 հազար խաղաղ բնակիչներ։ Հարյուրավոր բնակավայրեր ավերվեցին։

Նոյեմբերի 15-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունելով թուրքերի առաջարկած ծանր պայմանները՝ զինադադար խնդրեց։ Իսկ դեկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդր Խատիսյանը կնքեց Ալեքսանդրապոլի խայտառակ պայմանագիրը։

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin