ԳՐԻԳՈՐ  Թ  ՄՈՒՍԱԲԵԿՅԱՆՑ

Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցն ամենայն հայոց վերջին կաթողիկոսն էր, որ աթոռակալեց Կիլիկիայում։ Նա էլ իր բարոյական նկարագրով ու հակահայ կեցվածքով չէր տարբերվում իր նախորդներից․․․

Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցի ծննդավայրը և ծննդյան թվականն անհայտ է: Ինչպես իր նախորդները, սա էլ իր վարքով ու էությամբ ոչ միայն չէր վայելում հայության սերն ու հարգանքը, այլև  հեղինակազրկված էր:

Նրա կաթողիոսական իշխանությունը ոչ ոք չէր ճանաչում, ոչ ոք կաթողիկոսի հետ հաշվի չէր նստում:

Գրիգոր Մուսաբեկյանցը հայ իշխանական տնից էր ծագում՝ Մովսես իշխանի որդին էր: Թուրքերը Մովսես իշխանին Մուսա բեկ էին կոչում, որից էլ առաջացել է կաթողիկոսի տոհմանունը՝ Մուսաբեկյանց: Անհայտ է, թե ապագա կաթողիկոսն ինչ ճանապարհ է անցել, մինչև կաթողիկոսական աթոռն զբաղեցնելը։

Կոստանդին Զ Վահկացու մահից հետո, կաթողիկոսական գահի համար պայքարում Գրիգորն օգտագործեց իր տոհմի ազդեցությունը, կաշառքը, կապերը, և Կիլիկիայի թուրք տիրակալների աջակցությամբ․ 1439 թվականին  դարձավ կաթողիկոս: Հայության շրջանում նորընծա կաթողիկոսը բացարձակապես չուներ աջակցություն և հենարան:

Սակայն Գրիգոր Մուսաբեկյանցը որպես ամենայն հայոց կաթողիկոս, երկար չաթոռակալեց։

Արևելելահայ հոգևորականները վաղուց էին ուզում կաթողիկոսական աթոռը տեղափոխել Էջմիածին: Բանն այն է, որ Կիլիկիայի հայկական թագավորության կործանումից հետո, երկրից մասսայական արտագաղթ սկսվեց։ Կիլիկիայի հայ բնակչությունը նոսրացավ, ինչն էլ էապես հարվածում  էր եկեղեցու նյութական կարողությանը։ Նաև, Կիլիկիան գտնվում էր հայության տարածականության ծայրամասում և Կիլիկիայից եկեղեցին անկարող էր էապես ազդել հայության քաղաքական, հոգևոր կյանքի վրա։

Պակաս կարևոր չէ փաստը, որ բուն Հայստանում տիրապետող էր կարակոյունլու Ջհանշահը, ով բարյացկամ էր տրամադրված հայերի նկատմամբ և իր իշխանությունն ամրապնդելու համար ջանում էր սիրաշահել հայերին և իր քաղաքական իշխանության համար հենարան էր փնտրում։ Նման հենարան կարող էր լիներ Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցին։ Եվ ցանկանալով հանդես գալ որպես հայության բարեկամ ու առաջնորդ՝ թուրքմեն Ջհանշահը նպաստեց կաթողիկոսական աթոռի, Վաղարշապատում հաստատմանը:

Եվ արևելահայ հոգևորականությունը գործի անցավ։ Բնականաբար, այս կարևորագույն իրադարձությունը չէր կարող տեղի ունենալ առանց խարդավանքի ու դավադրության։ 1440 թվականին, Սսի կաթողիկոսարանից անհետացավ Լուսավորչի Աջը։ Իսկ Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցու կանոնակարգով, Լուսավորչի աջի առկայությունը պարտադիր է կաթողիկոսարանում։

Արևելահայ ազդեցիկ հոգևորականներ Թովմա Մեծոփեցին և Հովհաննես Հերմոնեցին, Ջհանշահի և Երևանի ամիրա Յաղուբ բեկի հովանավորչությամբ,  նախաձեռնեցին Վաղարշապատի ժողովը, որին մասնակցեցին շուրջ 300 հոգևորականների գրեթե ողջ Հայաստանից:

Կաթողիկոսը բնականաբար, չխրախուսեց այդ նախաձեռնությունը: Ամենայնիվ,  ժողովը որոշում է կաթողիկոսական աթոռը հաստատել Էջմիածնում:

Քանի, որ, Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցն օծյալ կաթողիկոսն էր, ժողովը նրան հրավիրեց իր գահակալությունը շարունակել Էջմիածնում՝ Մայր Աթոռում: Սակայն կաթողիկոսը հրաժարվեց: Նա մնաց Կիլիկիայում՝ իր հովանավորյալների մոտ, ուր աթոռակալեց  մինչև 1446 թվականը:

Էջմիածնի ժողովին մասնակցեցին ավելի, քան 300 մարդ, այդ թվում՝ 4 արքեպիսկոպոս, 12 եպիսկոպոս, 21 վարդապետ․․․

Ժողովի որոշումներին նախապես իրենց համաձայնությունն էին տվել Աղթամարի կաթողիկոս Զաքարիա Գ Արծրունին և Գանձասարի կաթողիկոս Հովհաննես Հասան-Ջալալյանը։

Ժողովը կաթողիկոսին գահընկեց է հայտարարում և նոր կաթողիկոս ընտրում՝ Մասյացոտն գավառի Ակոռի գյուղի Սուրբ Հակոբ վանքի առաջնորդ Կիրակոս վարդապետ Վիրապեցուն: Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցն ստիպված էր հաշտվել իրողության հետ և ընդունել  Կիրակոս Ա գերագահությունը:

Բացի Կիրակոս Վիրապեցին՝կաթողիկոսական թեկնածուներն էին նաև Զաքարիա Հավուցթառեցին, Հովհաննես Հերմոնեցին, Զաքարիա Աղթամարցին, Գրիգոր Արտազեցին։

Ի դեպ, նոր կաթողիկոսըի ընտրությունը չանցավ առանց զվարճանքի: Էջմիածնում հաստատված Մայր Աթոռի նոր գահակալին ընտրեցին ոչ թե հաշվի առներով թեկնածուների արժանավորությունը, այլ… վիճակահանությամբ:

Իսկ Լուսավորչի աջը «հայտնաբերվեց» ժողովից հետո և հաստատվեց Էջմիածնում։

Ըստ էության, Գրիգոր Թ Մուսաբեկյանցը մնալով Կիլիկիայում՝ հիմք դրեց Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությանը, քանզի նրա մահից հետո՝ 1447 թվականին, տեղում Կիլիկիայի հոգևորականությունն ընտրեց նոր կաթողիկոսի՝ Կարապետ Եվդոկացուն:

Վահէ Լոռենց

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin