ԳՆԴԵՎԱՆՔ

«Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա եւ եդի ակն ի վերայ»։

Գնդեվանքի վանական համալիրը միջնադարյան Հայաստանի ամենաչքնաղ կառույցներից է: Այն սակայն իր գեղաշնորհ ճարտարապետությունից զատ հայտնի է նաև գեղեցիկ ավանդույթներով ու պատմություններով,,, Վանքը գտնվում է Վայոց ձորում, Ջերմուկ քաղաքից 10 կմ հեռավորության վրա:
Գնդեվանքը կառուցվել ՝ 931-938 թվականներին: Դրանք ծանր տարիներ էին հայ ժողովրդի, հայոց պետականության համար:
Նոր էր գահ բարձրացել հայոց արքա Աբաս Բագրատունին (928-953), իր հետ բերելով խաղաղություն, շենություն: Մինչ այդ, հայոց գահին բազմած էր Աբասի ավագ եղբայրը՝ Աշոտ Բ Երկաթը (914-928), ում թագավորության ողջ շրջանում երկիրը հեծում էր արյունահեղ պատերազմներից: Հայոց թագավորությունը մեկ պայքար էր մղում արաբական խալիֆայության, մեկ՝ Ատրպատականի Սաջյան ամիրայության դեմ, երբեմն էլ՝ հայոց երկիրը տքնում էր ներքին երկպառակչական պատերազմներից:
Հայոց տանը 10-րդ դարում առաջնային էին երեք իշխանական հզոր տներ՝ Բագրատունիները, Արծրունիները և Սյունիները: Այս տոհմերը հաճախ ձեռք-ձեռքի դաշնակցած պատերազմում էին ոսոխի դեմ, հաճախ՝ պայքար մղում միմյանց դեմ՝ Հայաստանում գերիշխանութթյան համար:
Բացառություն չէր նաև 10-րդ դարի սկիզբը. Դեռ Սմբատ Ա Բագրատունի (890-914) արքայի օրոք հայոց պետության դեմ ապստամբում է Վասպուրականի իշխան Գագիկը և իր երկրամասն անկախ հռչակելով՝ հիմք է դնում Վասպուրականի թագավորության (908-1020): Ավելորդ չէ նշել, որ հայոց Սմբատ Ա արքան Գագիկ Արծրունի իշխանի քեռորդին էր: Իսկ Գագիկի դժգոհությունը Սմբատ Ա-ից սկսել էր նրանից, որ հայոց թագավորը Վասպուրականի իշխանի և Սմբատ Սյունի իշխանի միջև վեճը Նախիջևան գավառի վերաբերյալ, լուծել էր հօգուտ Սյունաց գահերեցի, ում կինը՝ Սոփին, Գագիկ Արծրունու հարազատ քույրն էր…
Այսպիսով, Բագրատունյաց, Սյունաց և Արծրունյաց գահերեցները իրենց ներքին ու արտաքին պատերազմներով պատմություն էին կերտում, բայց ժամանակը ցույց տվեց, որ հայոց այդ հզորագույն իշխանական տները իրենց արյունահեղ բախումներով սոսկ փոքրիկ շտկումներ մտցրին հայոց պատմության մատյաններում, մինչդեռ այդ հզոր եռանկյունու մեջ մի կին էր կանգնած՝ չքնաղ մի հայուհի, ով Սմբատ հայոց արքայի հորաքրոջ դուստրն էր, Վասպուրականի Գրգոր-Դերենիկ իշխանի դուստրը, Գագիկ Արծրունի արքայի քույրը և Սյունաց գահերեց իշխան Սմբատի կինը. Նա ստեղծեց մի արժեք, մի գանձ, որ միչ օրս հիացնում է Վայոց ձոր այցելողին, ու նրան մտովի տեղափոխում 10-րդ դարի այն դժնդակ ու ծանր ժամանակները…
Սոփի իշխանուհին կառուցելով Գնդեվանքը, նրա արևմտյան պատին համեստ, բայց խոսուն արձանագրություն է թղել.
«Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա եւ եդի ակն ի վերայ»։
Քանի, որ ակ բառը կարելի է հոմանիշը համարել գնդ-ին, վանքը կոչվում է Գնդեվանք: Ճիշտ է, վանական համալիրի անվան ստուգաբանության հետ այլ մեկնություններ էլ կան. Համաձայն նրանցից մեկի՝ վանքը Գնդեվանք կոչվեց Սուփան Գնդունի ճգնավորի պատվին:
Կարծում եմ՝ սա ճշգրիտ ստուգաբանություն չէ. Դատելով ճգնավորի անուն-ազգանունից՝ նա պետք է, որ ազնվական գերդաստանից սերած լիներ, բայց Հայաստանում Գնդունիների իշխանական տոհմ հայտնի չէ: Գուցե Գնթունի՞…
Ինչևէ, մյուս ստուգաբանությունը համենայնդեպս, ավելի հետաքրքիր է և արտահայտում է հայ կնոջ, հայ իշխանուհու նվիրումն իր սուրբ գործին ու հավատին: Համաձայն ավանդության՝ Սոփի իշխանուհու միջոցները սպառվում են և նա ստիպված վաճառքի է հանում իր ականջողերի ադամանդյա գնդերը, որպեսզի ավարտին հասցնի վանքի շինարարությունը:
Բնականաբար, սա ևս ավանդույթ է, քանզի Սյունաց նախարարական տոհմը միջնադարյան Հայաստանում Բագրատունիների և Արծրունիների հետ միասին ամենահարուստն ու ամենաազդեցիկն էր և դժվար թե Սյունաց հզոր տան իշխանուհին հարկադրված նման քայլի դիմեր:
Իսկապես, Գնդեվանքը կարելի է համեմատել ամենաչքնաղ մատանու ամենաչքնաղ ակի հետ: Բայց մինչև բուն վանքին, նրա շինություններին անդրադառնալը, դարձյալ դիմենք պատմությանն ու ավանդույթին:
Ավանդույթը պատմում է, որ երբ Սոփի իշխանուհին ուխտագնացության նպատակով այցելում է Վայոց ձոր՝ այստեղ շատ սուրբ նահատակների նշխարների է հանդիպում, որ անթաղ էին ու ցաքուցրիվ տարածված էին այստեղ-այնտեղ:
Նա նաև տեղեկանում է, որ այս ձորում շատ ճգնավորներ կան, որոնք մեծամեծ բժկություններ են կատարում: Քանի որ հիվանդ էր Սոփի իշխանուհու դուստրը և այդ ճգնավորները բժշկում են նրան, իշխանուհին կարգադրում է անմիջապես քարագործ վարպետներ կանչել և ճգնավորների համար այստեղ վանք կառուցել:
Ի՞նչ ճգնավորներ են եղել նրանք, կամ ի՞նչ նահատակների ոսկորներ են եղել, դժվար է ասել: Համենայնդեպս՝ 10-րդ դարի պատմիչ-կաթողիկոս Հովհաննես Դրասխանակերտցին իր ՙՀայոց պատմություն՚ աշխատության մեջ նշում է, որ հակաարաբական պատերազմների արդյունքում շատ շեներ ու քաղաքներ ամայացան, մարդիկ հազարներով կոտորվեցին սովից, համաճարակներից, ու շատերը կորցրած ամեն ինչ, ուղղակի ապաստանել էին քարայրներում ու ճգնությամբ ու մենակեցությամբ էին սպանում իրենց դժնդակ օրերը:
Սոփի իշխանուհին նրբաճաշակ կին էր, դա է վկայում Գնդեվանքի ճարտարապետությունը, նրա առանձին դետալների կառուցվածքը: Նա մանրազնին ընտրություն է կատարում և վանական համալիրի շինարարության ղեկավար է նշանակում Եղիշե երեցին, ով ժամանակի հայտնի նկարիչներից էր: Իսկ վանքի առաջին առաջնորդ է նշանակվում ոմն Սարգիս քահանա, ում անմիջական վերահսկողությամբ էլ կատարվում է շինարարությունը: Վանքի առաջին կառույցը սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին է, որ կառուցվել է 931-936 թվականներին: Այն հայկական ճարտարապետության դասական հորինվածք ունի՝ խաչաձև կենտրոնագմբեթ: Եղիշե երեցի ձեռքով սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին պատվել է որմնանկարներով: Մինչ այժմ պահպանվել են եկեղեցու խորանի պատին Քրիստոսի պատկերի մի հատվածը: Գմբեթե առագաստների վրա պատկերված են չորս ավետարանիչները:
Սա հայկական ճարտարապետությանը հարիր չէ, քանզի հայտնի է, որ հայոց եկեղեցին պատկերամարտ եկեղեցի է և որմնանկարների գոյությանը առաքելադավան եկեղեցիներում այնքան էլ հաճախ չենք հանդիպի: Սակայն 10-13-րդ դարերում հայ եկեղեցին այդ առումով փոքրիշատե զիջել էր իր դիրքերն ու որոշ եկեղեցիներում այնուամենայնիվ, պահպանվել են որմնանկարներ:
Դա պետք է վերագրել Հայաստանում Բյուզանական կայսրության ազդեցության ուժեղացմանը, դրա հետևանքով՝ քաղկեդոնականության ուժեղ ազդեցությանը մեր եկեղեցու վրա:
Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու շինարարությունից հետո, Սոփի իշխանուհու մահից շատ չանցած՝ Գնդեվանքի վանահայրերը շարունակեցին վանական համալիրի բարեկարգումն ու ընդարձակումը:
999 թվականին վանահայր Քրիստափորը կառուցեց եկեղեցու արևմտյան գավիթը, որի մի մասը՝ արևմտյան փակ սենյակը ծառայել է նաև որպես գրատուն-գրադարան:
Քրիստափոր վանահոր մահից հետո նրան փոխարինած Սարգիս եպիսկոպոսը Գնդեվանքի վանքապատկան հողերը ոռոգելու նպատակով 22 կմ երկարությամբ ջրանցք է կառուցել, ինչը գործում է մինչ օրս: Սա վկայում է այն մասին, որ Սոփի իշխանուհին Գնդեվանքը կառուցելուց զատ, նրան ագարակներ ու ընդարձակ հողեր էր նվիրել, որ վանականները կարողանան հոգալ իրենց ու վանքի կարիքները:
17-րդ դարասկզբին պատուհաս եկավ հայության գլխին: 1604 թվականին պարսից Շահ Աբաս Ա ավերում է Գնդեվանքն ու ամայացնելով շրջակա բնակավայրերը՝ բնակչությանը գերևարում: Շուրջ մեկ հարյուրամյակ տարածաշրջանն ամայի է մնում, իսկ վանքը՝ ավերակ: Միայն 1691 թվականին Պետրոս վարդապետը նորոգում է եկեղեցին ու կից շինությունները, վանքը շրջապատում աշտարակավոր բարձր պարիսպներով, կառուցում տնտեսական շինություններ: Հայտնի չէ, թե ինչպես դարձյալ վերաբնակեցվեց Գնդեվանքի շրջակա բնակավայրերը, բայց Պետրոս վարդապետի ձեռնարկումները ցույց են տալիս, որ Գնդեվանքն ու վանքապատկան հողերը դարձյալ շեն ու եկամտաբեր են եղել 17-րդ դարավերջին:
Նույն Պետրոս վարդապետի ջանադրությամբ եկեղեցու հյուսիսային ավանդատան պատին անհայտ նկարչի կողմից պատկերվում է Մարիամ աստվածածնի նկարը, ինչը ուշ միջնադարյան հայկական որմնանկարչության լավագույն գործերից է:
Գնդեվանքի տարածքում են նաև մեծ սեղանատունը, նկուղներ, օժանդակ շինություններ, կրակարան…
Առանձնակի արժեք ու հետաքրքրություն են ներկայացնում եկեղեցու տարածքի 10-16-րդ դարերով թվագրվող խաչքարերն ու տապանաքարերը: Հատկապես տապանաքարերի պատկերները բազմազան են ու առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում ուսումնասիրողի համար: Նրանցում պատկերված են որսի տեսարաններ, խնջույք, կենցաղային տեսարաններ, անգամ՝ ասպետական մենամարտ:

Վահե Անթանեսյան

Տպագրվել է ,,Անկախ,, շաբաթաթերթում 2014 թվականի հոկտեմբերի 23-ին

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin