ԱՂԹԱՄԱՐ

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին հայկական ճարտարապետության հոյակերտ կոթողներից է: Այն յուրահատուկ ու գեղեցիկ է ոչ միայն իր արտաքին ու ներքին հարդարանքով, այլև՝ աշխարհագրական դիրքով: Եկեղեցին գտնվում է Վանա լճի հարավ-արևելյան մասում՝ Աղթամար կղզու վրա:

Վանա լիճը Ուրմիայից (Կապուտան) հետո Հայկական բարձրավանդակի մեծությամբ երկրորդ լիճն է: Լիճը միջնադարյան հայկական աղբյուրներում կոչվում է նաև Բզնունյաց ծով, Ռշտունյաց ծով: Լճի հայելին 3760 քառակուսի կիլոմետր է, բարձրությունը ծովի մակերևույթից՝ 1720 մետր է, առավելագույն խորությունը՝ տարբեր հաշվարկներով՝ մինչև 700  մետր:

Վանա լճի ջուրն աղի է: Այստեղ աճում է միայն տառեխ ձուկը:

Միջնադարյան հայ աղբյուրների համաձայն՝ Վանա լճում 7 կղզիներ են եղել: Լճի ջրի մակարդակի բարձրացմանը զուգահեռ, կղզիներից երեքն անցել են ջրի տակ: Այժմ լճում չորս կղզիներ կան՝ Աղթամար, Կտուց, Արտեր, Լիմ:

Այս կղզիներից հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և քաղաքական կյանքում առանձնակի դերակատարություն է ունեցել Աղթամարը:

Աղթամարի մակերեսը 0.7 քառակուսի կիլոմետր է: Կղզու ամենաբարձր կետը՝ Բարձր քարը, ծովի մակերևույթից բարձր է 1912 մետր: Ցամաքից հեռավորությունը 3500 մետր է:

Շնորհիվ իր անառիկության, Աղթամար կղզին հայ արքաների և իշխանների համար դեռ հնուց հուսալի ապաստարան է համարվել: Այստեղ հայտնաբերվել են դեռևս մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի ամրոցների և ծիսական շինությունների հետքեր: Աղթամարը եղել է Ռշտունիների և Արծրունիների իշխանական տների նստավայրն ու կենտրոնը: Սակայն կղզու նշանակությունը մեծացավ հատկապես 10-րդ դարում: Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի իշխանը 908 թվականին հռչակեց Վասպուրականի Արծրունիների թագավորությունը, որի մայրաքաղաքն ու հոգևոր կենտրոնը հաստատեց հենց Աղթամար կղզում՝ այստեղ հոյակերտ պալատ և եկեղեցի կառուցելով:

Գագիկ Արծրունի թագավորը կղզին շենացրեց, մեծացրեց, գեղեցկացրեց: Նա հարավային կողմում մեծ ժայռաբեկորներով կղզին մեծացրեց և սարքեց մոտ 2,6 մետր բարձրությամբ ամբարտակ: Ամբարտակի վրա արքան պարիսպ է կառուցել՝ բազում աշտարակներով:Մեծ պարիսպն ունեցել է 554 մետր երկարություն: Արքան կղզում նաև նավահանգիստ ու շքեղ պալատ է կառուցել: Արքայական պալատի ու Սուրբ Խաչ եկեղեցու շինարարը եղել է Մանուել ճարտարապետը:

Այս պալատն աչքի է ընկել իր ծավալով. Ունեցել է կենտրոնագմբեթ կառուցվածք՝ քառակուսի,  յուրաքանչյուր կողմը՝ 21 մետր երկարությամբ: Պատերի հաստությունը գերազանցել են 3 մետրը: Թովմա Արծրունին գրում է, որ դահլիճի որմնանկարներում պատկերվել են «ոսկեզարդ գահոյք, յորս բազմեալ երեւի արքայ նազելի ճոխութեամբ, շուրջ զիւրեաւ ունելով պատանեակս լաւատեսակս, սպասաւորս ուրախութեան, ընդ նմին եւ դասս գուսանաց եւ խաղս աղջկանց զարմանալոյ արժանիս, անդէն եւ սուսամերկաց հոյլք եւ ըմբշամարտաց պատերազմունք, անդ եւ դասք առիւծուց եւ այլոց գազանաց…, երամք հաւուց զարդարեալք ի պէսպէս պաճուճանս…»։

Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու ճարտարապետը Մանուելն է: Եկեղեցու շինարարությունն սկսվել է 915 թվականին, օծումը կատարվել է 921 թվականին: Եկեղեցին խաչաձև կենտրոնագմբեթ, քառաբսիդ կառույց է: Երկարությունը 17 մետր է, լայնությունը՝ 14 մետր: Գմբեթի բարձրությունը 24 մետր է: Գմբեթը նստած է 16 նիստանի թմբուկի վրա: Եկեղեցին արևելյան կողմում ունի զույգ ավանդատներ:

Տաճարի հարավային աբսիդում, մուտքից վերև, գմբեթարդից ցած տեղադրված է եղել թագավորական օթյակը, ուր բարձրացել են արտաքին քարե սանդուղքներով։ Օթյակն առանձնացված էր քարե կամարակապ բազրիքով և արտաքուստ հարդարված ճոխ քանդակներով։

Սուրբ Խաչ եկեղեցու արտաքին հարդարանքն առանձնանում է իր ճոխությամբ և այդ առումով հավասարը չունի հայկական ճարտարապետական կոթողների մեջ: Պատերը դրսից շրջառում են պատկերաքանդակների վեց հորիզոնական գոտիներ: Այստեղ պատկերված են թե՛ աշխարհիկ, թե՛ հոգևոր բարձրաքանդակներ: Մասնավորապես՝ արաբների դեմ մղված պատերազմի տեսարաններ, Արծրունյաց տոհմի իշխանների պատկերներ,՝ Համազասպ, Աշոտ և Սահակ Արծրունիներն, ովքեր մարտնչում էին արաբների դեմ:  Առկա են նաև Արծրունյաց տոհմային զինանշանները, պահպանիչ խորհրդանշաններ: Հայ շինականի աշխատանքը փառաբանող պատկերներ, առասպելական, դիցաբանական էակներ: Այս շարքում տեղ ունեն նաև հայոց ազգային-հեթանոսական դավանանքին առնչվող առանձին պատկերներ, ինչը վկայում է, որ նախքան եկեղեցին, մինչև 4-րդ դարն այստեղ հեթանոսական տաճար, գուցե՝ տաճարներ են եղել: Տաճարի կործանված բեկորների խորհրդանշանները հետագայում որպես զարդ օգտագործվել են եկեղեցու մեջ:

Պատկերների մեջ առկա է նաև Գագիկ Արծրունի արքայի դիմաքանդակը: Նա եկեղեցու մանրապատկերը մեկնել է Քրիստոսին:

Հին Կտակարանի թեմաներից քանդակված են՝ Հովնանի ծով նետվելն ու հրաշքով ազատվելը, մենամարտի պատրաստ Դավիթն ու Գողիաթը, Սամսոնը, Ադամն ու Եվան, Դանիելը՝ առյուծների գբի մեջ, Երեք մանկունքը՝ հնոցում։

Պատկերված են նաև կենդանական քանդակներ՝ առյուծ, հովազ, արջ, քարայծ, եղջերու և այլ կենդանիների բարձրաքանդակներ։ Ավելի վեր՝ խաղողի չընդհատվող որթագալարն է, և  շիվերի օղակներում պատկերված են աշխարհիկ կյանքի տեսարաններ՝ այգեգործություն, բերքահավաք, գինու պատրաստում, ինչպես նաև՝ թատերախաղի առանձին դրվագներ, ինչը եզակի է միջնադարյան մեր պատկերաքանդակներում։

Առավել հետաքրքիր է գոտու արևելյան ճակատամասը, ուր պատկերված է  խնջույք, կենտրոնում նստած է Գագիկ Արծրունի արքան, որի երկու կողմերում կանգնած են իշխաններ։ Խաչաթևերի և ճակտոնապատերի քիվերի տակ ձգվում է տոհմանշաններ, զինանշաններ։

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Արևմտյան թևի քիվի տակ ձգվում տեղադրված են տաճարի շինարարությանն օժանդակած իշխաններին և իշխանուհիների դիմաքանդակները։

Աղթամարի բարձրաքանդակներից շատերը ներկված են եղել վառ գույներով, իսկ անձանց  աչքերի բիբերը՝ ագուցված կապտավուն, ջնարակած խեցիներով։ Հիմա սակայն դա չի պահպանվել:

Աղթամարի տաճարում նաև  որմնանկարներ կան:  Թմբուկի պատերին Ադամի և Եվայի բիբլիական  պատմությունն է։ Որմնանկարները մասամբ եղծված են։

Աղթամարի եկեղեցին հետագա  դարերի ընթացքում որոշ փոփոխությունների է ենթարկվել. 1293 թվականին եկեղեցու հյուսիս-արևելյան մասում կառուցվել է մատուռ: 14-րդ դարում արևելյան ավանդատների ծածկերը բարձրացվել են: Իսկ 1763 թվականին կառուցվել է գավիթը:  18-րդ դարում կառուցվել է բարձր զանգակատունը:

1113 թվականին Աղթամարում հաստատվում է հակաթոռ կաթողիկոսություն, որի իրավասությունները տարածվում էին Վասպուրականի մի մասի վրա և որը գոյատևում է մինև ուշ 1895 թվականը:

Աղթամարի կաթողիկոս Զաքարիա Գ Արծրունին 15-րդ դարում, բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել կարակոյունլուների առաջնորդ Ջահան Շահի հետ: Նրա համաձայնությամբ, Զաքարիա Աղթամարցին անգամ փորձեց վերականգնել հայոց թագավորությունն ու իր եղբորորդուն՝ Սմբատին, Աղթամարում օծեց հայոց թագավոր: Սակայն հայոց պետության վերականգմնան այդ փորձը հաջողություն չունեցավ:

19-րդ դարում Աղթամարի կաթողիկոսությունն ուներ 2 թեմ՝ 302 եկեղեցիներով և 58 վանքերով:

2007 թվականին Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին վերանորոգվել է Թուրքիայի կառավարության կողմից: Իսկ 2010 թվականի սեպտեմբերի 19-ին այնտեղ պատարագ է կատարվել՝ 95 տարվա ընդմիջումից հետո:

 

Վահէ Լոռենց

 

 

Facebooktwittergoogle_pluslinkedin